Trong thực tiễn kế toán, thuế GTGT đầu vào của tài sản cố định phục vụ cho hoạt động không chịu thuế GTGT thường được tiếp cận trước hết dưới góc độ thuế. Tuy nhiên, chính cách tiếp cận này lại dễ dẫn đến sự nhầm lẫn giữa quyền khấu trừ thuế và cách ghi nhận kế toán, trong khi đây là hai phạm trù độc lập, được điều chỉnh bởi hai hệ thống pháp lý khác nhau.
Pháp luật thuế GTGT, trong đó có các quy định tại Nghị định số 181, xác định rõ nguyên tắc: thuế GTGT đầu vào của hàng hóa, dịch vụ, tài sản cố định phục vụ cho hoạt động không chịu thuế GTGT thì không được khấu trừ. Đây là quy định thuần túy về thuế, nhằm xác định nghĩa vụ thuế và quyền khấu trừ của người nộp thuế trong quan hệ với ngân sách nhà nước. Pháp luật thuế, về bản chất, không điều chỉnh và cũng không đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách ghi nhận kế toán.
Do đó, cần phân biệt rõ: thuế không “thiếu” quy định về ghi nhận, mà ngay từ đầu đã không có chức năng quy định vấn đề này. Việc xác định nguyên giá tài sản cố định và cách hạch toán các khoản chi phí liên quan, bao gồm thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ, hoàn toàn thuộc phạm vi điều chỉnh của chuẩn mực và chế độ kế toán, nơi phản ánh bản chất kinh tế của giao dịch.
Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 03 – Tài sản cố định hữu hình, nguyên giá tài sản cố định được xác định là toàn bộ các chi phí mà doanh nghiệp phải bỏ ra để có được tài sản và đưa tài sản vào trạng thái sẵn sàng sử dụng, trong đó bao gồm các khoản thuế không được hoàn lại (VAS 03, đoạn 08). Đây là nguyên tắc cốt lõi, phản ánh chi phí thực tế mà doanh nghiệp đã chi ra để hình thành tài sản, không phụ thuộc vào cách xử lý thuế.
Đặt trong bối cảnh này, thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ của tài sản cố định phục vụ hoạt động không chịu thuế GTGT chính là khoản thuế không được hoàn lại. Doanh nghiệp đã thực sự chi trả khoản tiền này và không có cơ chế khấu trừ hay hoàn thuế. Vì vậy, xét theo bản chất kế toán, khoản thuế này là một bộ phận chi phí cấu thành nguyên giá tài sản, chứ không phải là chi phí phát sinh riêng của một kỳ kế toán.
Một quan điểm thường được đưa ra là: vì thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ, nên có thể ghi nhận toàn bộ khoản thuế này vào chi phí trong kỳ. Tuy nhiên, cách tiếp cận này không phù hợp với nguyên tắc ghi nhận tài sản cố định sử dụng cho nhiều năm, nhiều kỳ kế toán. Tài sản cố định mang lại lợi ích kinh tế trong tương lai, nên các chi phí gắn trực tiếp với việc hình thành tài sản không thể được ghi nhận hết vào chi phí của một kỳ duy nhất.
Nguyên tắc này cũng nhất quán với chế độ kế toán doanh nghiệp hiện hành. Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, nguyên giá tài sản cố định bao gồm giá mua và các chi phí liên quan trực tiếp để đưa tài sản vào trạng thái sẵn sàng sử dụng, trong đó có các khoản thuế không được khấu trừ. Thông tư 99 không đặt nặng khả năng lựa chọn ghi nhận các khoản thuế này trực tiếp vào chi phí nếu chúng gắn với việc hình thành tài sản cố định.
Nếu ghi nhận toàn bộ thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ vào chi phí trong kỳ, doanh nghiệp đã vô tình dồn chi phí của nhiều năm sử dụng tài sản vào một kỳ kế toán, làm sai lệch kết quả kinh doanh và phá vỡ nguyên tắc phù hợp giữa chi phí và lợi ích kinh tế. Trong khi đó, việc đưa khoản thuế này vào nguyên giá để phân bổ dần thông qua khấu hao mới phản ánh đúng bản chất sử dụng tài sản trong nhiều kỳ.
Nhìn từ góc độ tổng thể, có thể thấy ranh giới rất rõ ràng: thuế chỉ xác định quyền khấu trừ, còn kế toán quyết định cách ghi nhận và phân bổ chi phí trên cơ sở bản chất kinh tế. Việc thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ không làm thay đổi bản chất kế toán của khoản chi phí này trong quá trình hình thành tài sản cố định.
Kết luận, thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ của tài sản cố định phục vụ hoạt động không chịu thuế GTGT không phải là chi phí của riêng một kỳ kế toán. Dưới góc độ chuẩn mực và chế độ kế toán đang áp dụng, đây là khoản thuế không được hoàn lại, gắn trực tiếp với việc hình thành tài sản và phải được ghi nhận vào nguyên giá để phân bổ dần trong suốt thời gian sử dụng tài sản. Cách tiếp cận này không chỉ đúng quy định, mà quan trọng hơn, còn phản ánh trung thực và hợp lý bản chất kinh tế của giao dịch.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Liên hệ Đào tạo KTTH, KTT và Tax Tel: 093 670 9396
