Mỗi mùa tổng kết cuối năm, khi doanh nghiệp tổ chức year-end party, trao quà và bốc thăm trúng thưởng cho nhân viên, không khí thường rất nhẹ nhàng. Nhưng đến kỳ quyết toán thuế thu nhập cá nhân, những phần quà tưởng chừng mang tính động viên tinh thần ấy lại trở thành một vấn đề pháp lý cần phân loại. Và chính tại thời điểm đó, hai quan điểm tính thuế khác nhau bắt đầu xuất hiện.
Một cách hiểu cho rằng đây là thu nhập từ trúng thưởng. Lập luận khá trực diện: người lao động tham gia bốc thăm, kết quả phụ thuộc yếu tố may mắn, không phải ai cũng chắc chắn được nhận. Vì mang tính ngẫu nhiên nên có thể áp dụng cách tính thuế riêng 10% trên phần vượt 10 triệu đồng như thu nhập từ trúng thưởng theo Thông tư 111/2013/TT-BTC.
Thực tế, tại một số thời điểm, cơ quan thuế địa phương khi trả lời từng trường hợp cụ thể cũng từng viện dẫn cách tiếp cận này. Công văn số 40222/CTHN-TTHT ngày 16/08/2022 của Cục Thuế TP Hà Nội hướng dẫn nghĩa vụ thuế đối với quà tặng, trúng thưởng cho cá nhân. Công văn số 46550/CTHN-TTHT ngày 22/09/2022 tiếp tục giải đáp về cách xác định thu nhập chịu thuế trong các khoản quà tặng có yếu tố may mắn. Những văn bản này thường được cộng đồng kế toán dẫn lại như cơ sở để xem xét phân loại thu nhập theo nhóm “trúng thưởng”.
Bên cạnh đó, trong quá trình quyết toán thuế năm 2024, Cục Thuế cũng đã tổ chức chương trình hỗ trợ trực tuyến giải đáp vướng mắc cho doanh nghiệp và cá nhân vào các ngày 24–25/03/2025 trên Cổng thông tin điện tử. Đây là kênh tiếp nhận và trả lời trực tiếp các tình huống thực tế liên quan đến thuế thu nhập cá nhân, cho thấy cơ quan thuế vẫn đang xử lý nhiều trường hợp phát sinh từ thực tiễn doanh nghiệp, trong đó có các khoản phúc lợi, quà tặng cuối năm được xem như là một phần quà tặng nhận được từ trúng thưởng.
Tuy nhiên, khi đặt câu hỏi theo hướng khác, bức tranh bắt đầu thay đổi. Người được tham gia bốc thăm không phải bất kỳ ai ngoài xã hội mà chỉ là nhân viên của doanh nghiệp. Điều kiện tham gia không phải mua vé hay tham dự một chương trình thương mại, mà đơn giản là có quan hệ lao động. Phần quà không phải chiến dịch marketing mà là chính sách phúc lợi nội bộ. Khoản chi này phát sinh từ ngân sách tiền lương, tiền thưởng hoặc quỹ phúc lợi của doanh nghiệp. Nói cách khác, yếu tố “may mắn” chỉ là hình thức tổ chức, còn nguyên nhân sâu xa của thu nhập vẫn là việc người lao động đã làm việc cho doanh nghiệp suốt một năm.
Chính vì vậy, nhiều cơ quan thuế lại tiếp cận thận trọng hơn bằng cách nhìn vào bản chất thay vì hình thức. Công văn số 4991/CT-TTHT ngày 01/06/2017 của Cục Thuế TP Hồ Chí Minh đã nêu rõ: giá trị quà tặng, giải thưởng trao cho nhân viên trong tiệc tất niên phải tính vào thu nhập từ tiền lương, tiền công và tổng hợp tính thuế theo biểu lũy tiến từng phần. Cách xử lý này không tách riêng khoản thưởng thành một loại thu nhập độc lập, mà xem đây là lợi ích do người sử dụng lao động chi trả cho người lao động.
Cách hiểu này cũng phù hợp với nguyên tắc nền tảng của Thông tư 111/2013/TT-BTC, khi quy định mọi khoản lợi ích bằng tiền hoặc không bằng tiền do người sử dụng lao động trả cho người lao động đều thuộc thu nhập từ tiền lương, tiền công, trừ khi được miễn cụ thể. Khi bản chất đã là lợi ích từ quan hệ lao động thì việc cộng chung vào thu nhập và áp dụng biểu thuế lũy tiến mới phản ánh đúng năng lực nộp thuế của cá nhân.
Nếu chỉ vì một vòng quay số mà chuyển sang thuế suất 10%, bản chất của khoản chi trả bị “đổi tên” một cách hình thức. Điều này có thể tạo ra sự chênh lệch nghĩa vụ thuế giữa những khoản thưởng có cùng bản chất nhưng khác cách tổ chức. Một khoản thưởng phát trực tiếp phải tính lũy tiến, còn thưởng qua bốc thăm lại 10%. Sự khác biệt đó rõ ràng không xuất phát từ bản chất kinh tế.
Thực tiễn quyết toán cho thấy chính sự thiếu thống nhất này khiến doanh nghiệp rơi vào thế khó. Cùng một chính sách phúc lợi nhưng mỗi nơi hiểu một cách. Khi thanh tra hoặc kiểm tra, cơ quan thuế có thể đánh giá lại bản chất và yêu cầu điều chỉnh sang thu nhập tiền lương, tiền công, kéo theo truy thu và tiền chậm nộp. Rủi ro tuân thủ vì thế cao hơn lợi ích tiết kiệm thuế ngắn hạn.
Khi gỡ bỏ lớp vỏ “trúng thưởng” và nhìn thẳng vào bản chất chi trả, câu chuyện trở nên rõ ràng hơn. Người lao động nhận quà vì họ làm việc cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp chi tiền để ghi nhận đóng góp của nhân viên. Thu nhập phát sinh từ quan hệ lao động. Trong logic của pháp luật thuế thu nhập cá nhân, đó vốn dĩ là tiền lương theo nghĩa rộng.
Dẫu vậy, khi các hướng dẫn thực tiễn vẫn tồn tại song song và chưa có một văn bản quy phạm thống nhất ở tầm toàn ngành, tranh luận này có lẽ vẫn chưa thể khép lại. Giữa hình thức bốc thăm và bản chất tiền lương, mỗi doanh nghiệp sẽ phải tự lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với khẩu vị rủi ro của mình. Và có lẽ, câu trả lời không nằm ở chiếc phiếu may mắn trên sân khấu, mà nằm ở cách chúng ta định nghĩa nguồn gốc thực sự của khoản thu nhập ấy.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Liên hệ Đào tạo KTTH, KTT và Tax Tel: 093 670 9396
