"Phải giỏi rồi mới đi" là câu người ta tự nói với mình nhiều nhất, và cũng là câu giữ chân người ta lâu nhất.
Nó nghe rất có trách nhiệm. Đợi thêm một mùa quyết toán. Đợi học xong khóa thuế nhà thầu, đợi đọc thạo báo cáo hợp nhất, đợi tự tin ngồi trước đoàn thanh tra mà không phải liếc sang sếp. Đợi đến lúc thấy mình "đủ". Rồi một năm thành ba, ba thành bảy.
Chỉ có điều, cái "đủ" ấy không mọc ra ở chỗ cũ. Bảy năm ở một công ty, bạn thuộc lòng từng mã khách hàng, biết nhà cung cấp nào tháng nào cũng gửi hóa đơn trễ, biết giám đốc ký vào giờ nào thì ít hỏi. Đó là giỏi thật. Có điều nó là cái giỏi của một bộ hồ sơ, một phần mềm, một con người. Mang sang chỗ khác, nó còn lại được một nửa, có khi ít hơn.
Cái giỏi người ta mong chờ, thứ giỏi xử lý được việc chưa gặp bao giờ, chỉ đến khi bạn đứng trước việc chưa gặp bao giờ. Một ngành sản xuất với giá thành rối như tơ vò. Một công ty có giao dịch liên kết. Một bộ sổ bàn giao lộn xộn mà người cũ đã nghỉ, không còn ai để hỏi. Những tuần đầu ở chỗ mới, bạn sẽ thấy mình kém đi rõ rệt, chậm hơn, hỏi nhiều hơn, về muộn hơn. Đó lại chính là lúc người ta đang lớn.
Cơ bắp không to lên khi nằm yên trên chiếc ghế quen. Nó to lên sau những lần sợi cơ bị kéo căng đến mức rách nhẹ rồi tự liền lại. Đầu óc người làm nghề cũng vậy. Một bảng tính chạy đúng suốt bảy năm thì chẳng ai mở ra sửa công thức.
Có người sẽ bảo, nhảy việc là thiếu kiên nhẫn, là không chung thủy với nghề. Nghe có vẻ đạo đức. Thật ra người đi liên tục vì chán và người rời đi vì biết mình đã đứng yên là hai kiểu người khác nhau hoàn toàn. Kiên nhẫn với một công việc đã hết thứ để dạy mình, có lẽ, chỉ là nỗi sợ được đặt cho một cái tên dễ nghe hơn.
Cái giữ chân người ta hiếm khi là sự chưa giỏi. Nó là sự quen. Quen lương về đúng ngày, quen chỗ để xe, quen cảm giác mọi câu hỏi đều có sẵn đáp án trong đầu. Quen đến mức nhầm tâm thế an toàn với năng lực.
Tất nhiên, không phải ai rời đi cũng giỏi lên.
Cùng lắm thì bạn thử một chỗ mới, thấy chưa hợp, rồi đi tiếp. Cái giá ấy rẻ hơn nhiều so với mười năm sau vẫn ngồi đúng chiếc ghế cũ, làm đúng bộ báo cáo cũ, và vẫn tự nhủ đợi giỏi thêm chút nữa.
Sổ sách thì tháng nào bạn cũng khóa đúng hạn để mở kỳ mới. Chỉ có kỳ của chính mình, bạn để mở suốt bảy năm.