Có thể bạn không tin, nhưng thứ việc bạn làm thạo nhất, nhắm mắt cũng xong, lại chính là thứ dễ bị lấy mất nhất.
Đơn giản là vì một việc đã thạo đến mức nhắm mắt cũng xong thì nó đã có khuôn, có quy trình. Mà khi máy móc hoặc một người khác có thể thay thế bạn làm việc đó, điều ấy có nghĩa là quy trình đã được chuẩn hóa rồi. Đã chuẩn hóa thì ai làm cũng được, máy làm còn nhanh hơn, rẻ hơn, không xin nghỉ phép, không đòi tăng lương mỗi dịp cuối năm.
Tôi nói chuyện này vì nghề kế toán đang đi qua đúng khúc đó. Mấy năm trước, một người kế toán vẫn sống khỏe nhờ nhập hóa đơn cho nhanh, cuối tháng ngồi đối chiếu sổ với sao kê ngân hàng đến tối mặt. Bây giờ hóa đơn điện tử tự đổ về phần mềm, sao kê tự khớp, tờ khai bấm một nút là ra, còn AI thì đọc được cả hợp đồng lẫn chứng từ. Nhiều thứ mình từng gọi là kinh nghiệm hóa ra chỉ là thao tác, mà thao tác thì phần mềm làm một lần là nhớ, chẳng cần ai kèm như mình hồi mới vào nghề.
Đám đông thì vẫn tin rằng cứ chăm chỉ, cứ làm đúng những gì sếp giao là sẽ yên ổn. Thật ra thì chăm chỉ chưa bao giờ là đủ, chỉ có điều trước đây chưa có thứ gì chăm chỉ hơn con người nên người ta chưa nhận ra. Giờ thì có rồi. Một cái phần mềm chạy thâu đêm suốt mùa quyết toán mà chẳng than một câu.
Tôi biết điều này nói ra có thể hơi phũ, nhất là với những anh chị đã cầm sổ cái cả đời. Nhưng tôi vẫn phải nói, vì cái giá của thứ yên ổn ấy thường đến muộn, đến đúng lúc một người đã ngoài bốn mươi, công ty thông báo tái cơ cấu, phòng kế toán rút bớt người, và cái tên của mình nằm trong danh sách.
Nhà Phật nói vạn sự vô thường. Tôi thì hiểu đơn giản là chẳng có cái ghế nào ngồi được mãi, kể cả cái ghế mình ngồi mười năm.
Thế nên chỉ có hai đường. Một là bạn thay đổi để thích nghi, hai là bạn bị thay đổi. Nói theo kiểu nghề mình thì một là bạn tự học đọc báo cáo trước khi sếp hỏi, hai là đợi đến lúc sếp chẳng cần hỏi bạn nữa. Thay đổi để thích nghi nghĩa là bạn tự bỏ cách làm cũ khi nó vẫn còn chạy được, tự học cách đọc con số thay vì chỉ ghi con số, hiểu được vì sao công ty báo lãi mà trong két không có tiền. Còn bị thay đổi thì dễ lắm, bạn chẳng cần làm gì cả, thời thế sẽ làm hộ bạn, bằng một tờ quyết định cho nghỉ việc.
Bạn phải tự thay đổi để chinh phục chân trời mới, nghe thì to tát, chứ chân trời của người kế toán đôi khi gần lắm, là đi từ người nhập liệu thành người phân tích, từ người làm theo quy trình thành người viết ra quy trình. Về bản chất, cái máy chỉ thay được phần việc đã có khuôn. Còn phần việc phải cân nhắc, phải dám nói với giám đốc rằng con số này không ổn và chịu trách nhiệm với câu nói đó, thì vẫn cần một con người có nhãn quan và có khí phách.
Hãy hiểu rằng học lúc còn đang có lương thì cực một chút, chứ học lúc đang đi xin việc thì vừa cực vừa nhục. Với nghề này, đó là chuyện sinh tồn. Đừng đợi phần mềm làm xong việc của mình rồi mới đi học.
Chúc bạn giữ được cái tâm thế của người tự đi, tự học đọc con số trước khi phần mềm học xong việc ghi con số của mình. Một là bạn thay đổi để thích nghi, hai là bạn bị thay đổi, và tôi mong bạn chọn vế đầu khi vẫn còn được chọn.