Ở bài viết trước, chúng ta đã nói về một điều rất căn bản nhưng thường bị bỏ qua: Chủ Doanh Nghiệp không thể đứng ngoài thuế, dù có thuê kế toán hay giao toàn bộ nghiệp vụ cho bên thứ ba. Trách nhiệm pháp lý không dịch chuyển theo phân công nội bộ, và khi rủi ro xuất hiện, người đứng đầu luôn là người bị gọi tên đầu tiên.
Nhưng có một câu hỏi mà rất nhiều Chủ Doanh Nghiệp vẫn luôn thắc mắc: “Doanh nghiệp có hàng trăm nghìn đơn vị, vì sao lại đến lượt tôi?” Câu trả lời nằm ở một khái niệm mà ít người để ý, nhưng cơ quan thuế thì không bao giờ bỏ qua: vùng quan sát.
Doanh nghiệp không bị thanh tra vì một sai sót nhỏ. Họ bị đưa vào vùng quan sát vì một chuỗi dấu hiệu, lặp đi lặp lại, đủ để cơ quan thuế đặt câu hỏi về mức độ tuân thủ và rủi ro. Và điều đáng nói là, rất nhiều dấu hiệu trong số đó không nằm trên tờ khai thuế.
Dấu hiệu đầu tiên, và cũng là dấu hiệu phổ biến nhất, là tình trạng pháp lý không đồng nhất với hoạt động thực tế. Doanh nghiệp vẫn xuất hóa đơn, vẫn có doanh thu, nhưng lại không hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Hoặc có hoạt động, nhưng bảng hiệu treo mang tính hình thức. Hoặc thay đổi địa điểm nhiều lần nhưng không cập nhật kịp thời. Những chi tiết này tưởng như hành chính, nhưng lại là căn cứ quan trọng để cơ quan thuế đánh giá mức độ rủi ro. Theo quy định của Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14, cơ quan thuế có quyền xác minh tình trạng hoạt động thực tế của doanh nghiệp và áp dụng các biện pháp quản lý khi phát hiện dấu hiệu không phù hợp.
Dấu hiệu thứ hai đến từ mối quan hệ giao dịch của doanh nghiệp. Doanh nghiệp mua hàng, bán hàng, nhận dịch vụ, nhưng đối tác lại là những pháp nhân có lịch sử rủi ro: thay đổi địa chỉ liên tục, không còn hoạt động tại nơi đăng ký, hoặc có dấu hiệu bất thường về hóa đơn. Chủ Doanh Nghiệp thường nghĩ rằng đây là trách nhiệm của kế toán. Nhưng trên góc nhìn quản lý thuế, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp và hợp lý của giao dịch, không chỉ về hóa đơn. Khi giao dịch lặp lại với các đối tác rủi ro, doanh nghiệp tự đặt mình vào vùng cần theo dõi, dù bản thân không hề có ý định gian lận.
Dấu hiệu thứ ba nằm ở sự mất cân đối giữa hoạt động kinh doanh và dòng tiền. Doanh thu tăng, lợi nhuận ghi nhận, nhưng dòng tiền không đi cùng. Phải thu phình to, thanh toán kéo dài, đối chiếu công nợ lỏng lẻo. Trên báo cáo, mọi thứ có vẻ ổn. Nhưng khi nhìn sâu hơn, dòng tiền lại kể một câu chuyện khác. Với cơ quan thuế, doanh thu không đi kèm dòng tiền luôn là một câu hỏi lớn: giao dịch đó có thật đến đâu, và bằng chứng thực tế được lưu giữ như thế nào.
Dấu hiệu thứ tư là tính nhất quán của hồ sơ theo thời gian. Có doanh nghiệp năm nay khai một cách, năm sau khai một cách khác. Có khoản chi phí năm được chấp nhận, năm lại biến mất. Có mô hình kinh doanh không thay đổi, nhưng tỷ lệ chi phí, tỷ lệ lợi nhuận lại dao động bất thường. Những thay đổi này không sai về mặt kỹ thuật, nhưng nếu không có một câu chuyện hợp lý đi kèm, chúng sẽ trở thành điểm nghi vấn. Cơ quan thuế không tìm lỗi ngay lập tức; họ tìm logic. Và khi logic bị đứt gãy, vùng quan sát bắt đầu hình thành.
Điều quan trọng nhất mà Chủ Doanh Nghiệp cần hiểu là: vùng quan sát không phải là kết luận vi phạm. Nó chỉ là giai đoạn cơ quan thuế lặng lẽ nhìn doanh nghiệp kỹ hơn. Nhưng một khi đã bị nhìn kỹ, mọi sai sót nhỏ đều có khả năng bị phóng đại thành rủi ro lớn. Và ở giai đoạn này, sự bị động của Chủ DN chính là yếu tố khiến doanh nghiệp dễ trượt dài.
Thuế không theo dõi doanh nghiệp bằng cảm tính. Thuế theo dõi bằng dữ liệu, bằng sự lặp lại của hành vi, và bằng những chi tiết mà doanh nghiệp thường xem là vụn vặt. Khi những chi tiết đó xếp chồng lên nhau, vùng quan sát xuất hiện một cách rất tự nhiên, không cần bất kỳ thông báo nào.
Nếu bài viết trước giúp Chủ Doanh Nghiệp nhận ra rằng mình không thể đứng ngoài thuế, thì bài viết này nhằm giúp anh/chị hiểu một bước tiếp theo: thuế nhìn doanh nghiệp từ đâu và bắt đầu nhìn khi nào. Nhận diện sớm những dấu hiệu này không giúp doanh nghiệp tránh thuế, mà giúp doanh nghiệp tránh bị động.
Trong bài viết tiếp theo của chuỗi “Tư duy thuế cho Chủ Doanh Nghiệp”, chúng ta sẽ đi sâu vào một chủ đề rất cụ thể nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến vùng quan sát này: hóa đơn và giao dịch – vì sao có hóa đơn hợp pháp nhưng doanh nghiệp vẫn gặp rủi ro thuế. Đây là nơi rất nhiều Chủ DN tin rằng mình an toàn, nhưng thực tế lại không đơn giản như vậy.
Và đó là lúc câu chuyện tư duy thuế bắt đầu đi vào những chi tiết tưởng nhỏ, nhưng chưa bao giờ là nhỏ.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Tel: 093 670 9396
