Ở bài trước, chúng ta đã nói về rủi ro liên đới – khi doanh nghiệp không mua bán hóa đơn, nhưng vẫn bị đặt trong một chuỗi giao dịch có vấn đề. Nhưng để xác định một giao dịch có thực hay không, hóa đơn chỉ là lớp vỏ. Thứ mà cơ quan thuế quan tâm hơn cả, và cũng là thứ khó “làm đẹp” nhất, chính là dòng tiền.
Tiền không biết nói dối. Nó chỉ đi theo một con đường duy nhất: có giao dịch → có thanh toán → có dấu vết. Vì vậy, trong rất nhiều cuộc thanh tra, dòng tiền không phải là bước đầu, mà là bước kết luận. Khi mọi giấy tờ đều có, mọi lời giải thích đều nghe hợp lý, thì dòng tiền sẽ là nơi thuế quay lại để kiểm chứng lần cuối.
Có một tình huống mà tôi gặp rất thường xuyên: doanh nghiệp có đầy đủ hợp đồng, hóa đơn, biên bản nghiệm thu. Nhưng khi lần theo dòng tiền, việc thanh toán lại không đi đúng nhịp của giao dịch. Tiền đến quá sớm, hoặc quá muộn, hoặc đi qua những tài khoản trung gian không liên quan trực tiếp. Mỗi sự lệch nhịp như vậy đều không tự động kết luận sai phạm, nhưng nó buộc người quản lý thuế phải đặt thêm câu hỏi: vì sao tiền lại đi như vậy?
Một tình huống khác tinh vi hơn: doanh nghiệp thanh toán đầy đủ, đúng hạn, đúng đối tác. Nhưng dòng tiền lại có dấu hiệu quay vòng. Tiền đi ra rồi quay lại rất nhanh, đôi khi chỉ qua một hoặc hai trung gian. Trên giấy tờ, mọi thứ đều hợp lệ. Nhưng khi đặt trong bức tranh tổng thể, giao dịch không tạo ra giá trị thực tương xứng với dòng tiền đã di chuyển. Lúc này, thuế không còn nhìn vào từng hóa đơn, mà nhìn vào bản chất của dòng tiền: nó đang phục vụ hoạt động kinh doanh hay chỉ đang tạo hình thức cho giao dịch?
Có những doanh nghiệp bị nghi ngờ không phải vì dòng tiền bất thường, mà vì dòng tiền quá “đẹp”. Thanh toán luôn đúng ngày, đúng số tiền, không chênh lệch, không điều chỉnh. Nghe có vẻ lý tưởng, nhưng trong thực tế kinh doanh, sự hoàn hảo tuyệt đối đôi khi lại là điều bất thường. Khi mọi giao dịch đều trơn tru một cách máy móc, cơ quan thuế sẽ tự hỏi: liệu đây có phải là kết quả của vận hành thực, hay là kết quả của một kịch bản đã được sắp đặt?
Một điểm rất quan trọng mà nhiều chủ doanh nghiệp chưa nhận ra là: dòng tiền không được xem xét riêng lẻ, mà luôn được đối chiếu với năng lực của đối tác. Một doanh nghiệp nhỏ, vốn mỏng, nhưng lại nhận – chuyển những khoản tiền lớn với tần suất dày đặc, sẽ ngay lập tức bị đặt dấu hỏi. Không cần kết luận gian lận, chỉ cần sự không tương xứng giữa quy mô và dòng tiền cũng đủ để hồ sơ bị giữ lại lâu hơn.
Trong thực tế, rất ít trường hợp thuế kết luận sai phạm chỉ vì dòng tiền. Nhưng cũng rất hiếm trường hợp sai phạm mà không để lại dấu vết dòng tiền. Khi doanh nghiệp không giải thích được vì sao tiền đi như vậy, mọi giấy tờ khác đều trở nên yếu đi. Và ngược lại, khi dòng tiền rõ ràng, hợp lý, phù hợp với thực tế kinh doanh, rất nhiều nghi ngờ sẽ tự nhiên được gỡ bỏ.
Với chủ doanh nghiệp, điều này dẫn tới một thay đổi tư duy quan trọng: kiểm soát dòng tiền không chỉ là quản trị tài chính, mà là quản trị rủi ro thuế. Không phải mọi khoản thanh toán đều nguy hiểm, nhưng mọi khoản thanh toán đều cần có câu chuyện hợp lý phía sau. Khi câu chuyện đó rõ ràng, nhất quán, dòng tiền sẽ trở thành bằng chứng bảo vệ doanh nghiệp mạnh hơn bất kỳ lời giải thích nào.
Nếu anh/chị thử nhìn lại doanh nghiệp mình, hãy tự hỏi: các dòng tiền lớn có đi cùng với logic kinh doanh rõ ràng không? Việc thanh toán có phản ánh đúng tiến độ thực hiện hợp đồng không? Và nếu một người ngoài cuộc nhìn vào dòng tiền của doanh nghiệp, họ có hiểu được doanh nghiệp đang làm gì không? Nếu câu trả lời là “có”, anh/chị đang đứng ở một vị trí khá an toàn.
Bài viết này không nhằm khiến chủ doanh nghiệp phải lo lắng về từng khoản chuyển tiền, mà để nhấn mạnh một điều cốt lõi: dòng tiền là ngôn ngữ trung thực nhất của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp nói một đằng, nhưng tiền đi một nẻo, rủi ro thuế sẽ xuất hiện. Khi doanh nghiệp nói đúng điều mà tiền đã thể hiện, rất nhiều vấn đề sẽ tự nhiên được giải quyết.
Trong bài tiếp theo của chuỗi “Tư duy thuế cho chủ doanh nghiệp”, chúng ta sẽ tiếp tục đi sâu thêm một bước: khi hợp đồng, hóa đơn và dòng tiền đều có, nhưng vẫn không đủ để bảo vệ doanh nghiệp. Đó là câu chuyện về bằng chứng giao dịch, về việc thuế đánh giá “thực” hay “không thực” dựa trên những chi tiết rất nhỏ mà nhiều doanh nghiệp thường bỏ qua.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Liên hệ Đào tạo KTTH, KTT và Tax Tel: 093 670 9396
