Ở những bài trước, chúng ta nói nhiều đến những rủi ro xuất phát từ chính bên trong doanh nghiệp: doanh thu ghi nhận lệch thời điểm, chi phí không chứng minh được giá trị. Nhưng có một dạng rủi ro khác khiến rất nhiều chủ doanh nghiệp cảm thấy oan ức, thậm chí bức xúc: doanh nghiệp không hề mua bán hóa đơn, nhưng vẫn bị nghi ngờ liên quan đến hóa đơn.
Cảm giác “mình không làm gì sai” là cảm giác rất thật. Nhưng trong quản lý thuế, sự thật không chỉ được xác định bằng ý chí chủ quan của doanh nghiệp. Thuế không hỏi doanh nghiệp có cố tình hay không. Thuế hỏi: doanh nghiệp đang nằm ở đâu trong một chuỗi giao dịch có vấn đề. Và khi đã nằm trong chuỗi đó, việc chứng minh mình “không biết” hay “không chủ ý” không còn đơn giản.
Một điều mà nhiều chủ doanh nghiệp chưa hình dung đầy đủ là: hóa đơn không được nhìn riêng lẻ. Mỗi hóa đơn luôn được đặt vào mối quan hệ với bên bán, bên mua, dòng tiền và lịch sử giao dịch. Khi một mắt xích trong chuỗi này có vấn đề, toàn bộ chuỗi sẽ bị soi lại. Doanh nghiệp có thể làm đúng phần của mình, nhưng nếu đối tác không minh bạch, rủi ro sẽ lan sang.
Có những doanh nghiệp mua hàng thật, nhận hàng thật, thanh toán thật. Nhưng đối tác ở phía trước hoặc phía sau lại không còn tồn tại, không có năng lực kinh doanh tương ứng, hoặc có lịch sử vi phạm về hóa đơn. Khi đó, giao dịch của doanh nghiệp, dù có thật, vẫn bị đặt dấu hỏi. Không phải vì doanh nghiệp gian lận, mà vì thuế cần xác định bản chất của toàn bộ chuỗi giá trị, chứ không chỉ một điểm cắt.
Trong các cuộc rà soát hồ sơ, cơ quan thuế thường không bắt đầu bằng câu hỏi “anh có mua hóa đơn không?”. Họ bắt đầu bằng những câu hỏi mềm hơn nhưng sâu hơn: hàng hóa này đi từ đâu đến đâu, qua những khâu nào, giá trị tăng thêm ở đâu, và ai là người thực sự tạo ra giá trị đó. Nếu doanh nghiệp không trả lời được một cách mạch lạc, nghi ngờ sẽ tự nhiên hình thành, kể cả khi doanh nghiệp không có ý gian lận.
Điều nguy hiểm nhất không nằm ở việc doanh nghiệp có sai hay không, mà nằm ở chỗ doanh nghiệp không kiểm soát được rủi ro từ đối tác. Khi chủ doanh nghiệp chỉ nhìn giao dịch ở mức “có hóa đơn – có chuyển khoản”, họ đang bỏ qua một lớp rủi ro sâu hơn: rủi ro liên đới. Và trong quản lý thuế hiện nay, rủi ro liên đới ngày càng được chú trọng hơn rủi ro cá nhân.
Nếu anh/chị là chủ doanh nghiệp, hãy thử đặt mình vào vị trí của người quản lý thuế. Một giao dịch chỉ thực sự an toàn khi nó đứng vững trong cả chuỗi: từ năng lực của đối tác, sự hợp lý của giá cả, đến dòng tiền và cách vận hành. Chỉ cần một điểm không giải thích được, nghi ngờ sẽ lan rộng rất nhanh. Và một khi đã bị nghi ngờ, doanh nghiệp sẽ phải bỏ rất nhiều thời gian, công sức để chứng minh sự trong sạch của mình.
Bài viết này không nhằm khuyên doanh nghiệp phải nghi ngờ tất cả đối tác, mà để nhấn mạnh một điều: kiểm soát thuế không chỉ là kiểm soát nội bộ, mà còn là kiểm soát mối quan hệ kinh doanh. Khi chủ doanh nghiệp hiểu rằng rủi ro có thể đến từ bên ngoài, cách lựa chọn đối tác, cách ký hợp đồng và cách theo dõi giao dịch sẽ thay đổi một cách tự nhiên.
Trong bài tiếp theo của chuỗi “Tư duy thuế cho chủ doanh nghiệp”, chúng ta sẽ tiếp tục đi sâu vào một mạch rất liên quan: vai trò của dòng tiền trong việc xác định giao dịch có thực hay không, và vì sao cùng một hóa đơn, nhưng doanh nghiệp có dòng tiền rõ ràng lại ít rủi ro hơn rất nhiều so với doanh nghiệp chỉ có giấy tờ.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Tel: 093 670 9396
