Khi viết về chi phí cố định ở bài trước, tôi có nói rằng trong kiểm soát thuế, những con số đứng yên đôi khi lại là tín hiệu bất thường. Nhưng có một chỉ tiêu khác còn “nói nhiều” hơn cả chi phí: dòng tiền kinh doanh. Nếu doanh thu và chi phí cho chúng ta biết doanh nghiệp đang ghi nhận điều gì, thì dòng tiền mới cho ta biết doanh nghiệp đang sống thế nào. Nhiều doanh nghiệp báo cáo có lãi, nhưng khi mở báo cáo lưu chuyển tiền tệ, dòng tiền kinh doanh âm liên tục. Đó không phải là chuyện hiếm; thậm chí, tôi gặp nó thường xuyên đến mức nó trở thành một trong những bài học nghề lớn nhất mà tôi muốn chia sẻ với những người làm kiểm soát thuế.
Lãi không phải là tiền. Đây là một sự thật mà ai làm nghề tài chính cũng biết, nhưng rất ít doanh nghiệp sống đúng với nó. Lợi nhuận đến từ các ghi nhận kế toán, còn tiền đến từ giao dịch thực. Doanh nghiệp có thể lãi nhờ doanh thu ghi nhận trước, chi phí chưa ghi nhận đủ, hoặc nợ phải thu tăng. Nhưng tiền chỉ đến khi khách hàng thực sự chuyển khoản vào tài khoản của doanh nghiệp. Vì thế, khi tôi xem hồ sơ, thứ tôi muốn hiểu không phải là “doanh nghiệp có lãi hay không”, mà là lãi đó có chuyển thành tiền hay không. Nếu không, vấn đề nằm ngay trong hệ thống vận hành.
Một doanh nghiệp thương mại từng khiến tôi chú ý vì báo cáo tài chính rất đẹp: doanh thu tăng trưởng đều, chi phí kiểm soát tốt, lợi nhuận đặt mục tiêu. Nhưng khi tôi xem dòng tiền, tôi biết ngay bức tranh đó có vấn đề. Dòng tiền kinh doanh âm ba năm liên tiếp, trong khi doanh nghiệp không đầu tư mở rộng hay thay đổi mô hình. Lý do duy nhất khiến dòng tiền yếu chính là khoản phải thu phình to bất thường. Họ bán được hàng nhưng không thu được tiền. Họ ghi nhận doanh thu nhưng không có dòng tiền đi kèm. Với tôi, đó không chỉ là rủi ro tài chính, mà là dấu hiệu của rủi ro thuế. Bởi doanh thu không đi cùng dòng tiền thường không được hỗ trợ bởi bằng chứng giao nhận đủ mạnh. Khi đối chiếu sâu hơn, tôi nhận ra đúng như dự đoán: rất nhiều giao nhận không có chứng từ vận chuyển, không có biên bản bàn giao, không có đối chiếu công nợ. Lãi kế toán chỉ là lớp sơn bên ngoài.
Ngược lại, cũng có doanh nghiệp báo lãi ít nhưng dòng tiền mạnh. Họ không chơi trò “làm đẹp số”, họ chỉ ghi nhận đúng thời điểm. Dòng tiền dương ổn định cho thấy một điều: họ thu được tiền trước khi ghi nhận doanh thu hoặc thu rất sát thời điểm giao hàng. Đây là các doanh nghiệp có quy trình vận hành rõ ràng, hợp đồng chặt chẽ, chính sách thanh toán tốt. Khi làm việc với những hồ sơ như vậy, tôi cảm thấy an tâm vì biết rằng tất cả những gì ghi trên báo cáo đều có dấu vết thực tế. Và đó chính là điều cốt lõi của kiểm soát thuế: bản chất quan trọng hơn hình thức.
Một trong những điều tôi quan tâm nhất khi đọc dòng tiền là mối quan hệ giữa lợi nhuận và sự vận động vốn lưu động. Khi doanh nghiệp tăng tồn kho nhưng không tăng doanh thu tương ứng, đó là dấu hiệu của ưu tiên sai trong vận hành. Khi phải thu tăng nhanh hơn doanh thu, đó là dấu hiệu bán hàng thiếu kiểm soát. Khi phải trả giảm trong lúc chi phí không giảm, có thể doanh nghiệp đang cố làm đẹp hình ảnh tài chính bằng cách tất toán nợ trước kỳ báo cáo. Mọi sự thay đổi bất thường đều chứa rủi ro. Nhiều khi chỉ cần đọc dòng tiền, tôi đã hiểu doanh nghiệp có đang “giấu” điều gì không.
Có một điều tồn tại rất lâu trong nghề này: doanh nghiệp có thể “điều chỉnh” doanh thu hoặc chi phí, nhưng để điều chỉnh dòng tiền thì khó hơn rất nhiều. Tiền không biết nói dối. Bởi nó chỉ di chuyển theo một quy trình duy nhất: có giao dịch thật → có thanh toán thật → có dòng tiền thật. Vì thế, trong kiểm soát thuế, dòng tiền là một chỉ tiêu mang tính vạch mặt. Chỉ cần doanh nghiệp có lãi ảo hoặc doanh thu ảo, dòng tiền sẽ lộ ngay.
Tôi viết bài này như một lời nhắc: đừng bao giờ chỉ nhìn vào lợi nhuận mà đánh giá sức khỏe thuế của doanh nghiệp. Dòng tiền mới là chỉ báo mạnh nhất của sự thật. Nếu doanh nghiệp có lãi nhưng dòng tiền yếu, hãy xem lại phải thu. Nếu doanh nghiệp không có lợi nhuận nhưng dòng tiền mạnh, hãy xem lại cách phân bổ chi phí. Và nếu doanh nghiệp vừa lãi vừa có dòng tiền tốt, đó là dấu hiệu họ quản trị đúng cách – và rủi ro thuế thấp hơn rất nhiều.
Trong bài tiếp theo của chuỗi “Kinh nghiệm Kiểm soát Thuế Thực tiễn”, tôi sẽ nói về một vấn đề mà rất nhiều doanh nghiệp gặp phải nhưng ít ai phân tích đúng: rủi ro khi ghi nhận doanh thu không đúng thời điểm – quá sớm, quá muộn hoặc lệch với bản chất giao dịch. Đây là một trong những chủ đề quan trọng nhất trong kiểm soát thuế vì nó quyết định cả doanh thu, lợi nhuận và nghĩa vụ thuế.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Tel: 093 670 9396
