Nếu ở bài trước tôi nói về việc doanh thu có thể bị ghi nhận sai thời điểm và làm méo bản chất của kết quả kinh doanh, thì trong bài này, tôi muốn đi vào một chỉ tiêu luôn đi cùng doanh thu nhưng lại ít khi được nhìn đúng bản chất: giá vốn hàng bán. Doanh thu có thể là câu chuyện của thị trường, nhưng giá vốn lại là câu chuyện nội tại của doanh nghiệp. Và chính vì mang tính “nội tại” đó mà giá vốn trở thành một trong những vùng khó kiểm soát nhất trong hồ sơ thuế.
Trong thực tế làm nghề, tôi chưa từng gặp một doanh nghiệp nào có sai lệch doanh thu mà giá vốn lại hoàn toàn “sạch”. Hai chỉ tiêu này luôn đi cùng nhau như hai mặt của một đồng xu. Nhưng nếu doanh thu thường bị sai ở thời điểm ghi nhận, thì giá vốn lại sai ở cách phân bổ và cách hiểu bản chất chi phí cấu thành. Sai không nằm ở con số tổng, mà nằm ở cách con số đó được hình thành.
Tôi từng làm việc với một doanh nghiệp thương mại, nơi giá vốn được tính rất “gọn”: cứ xuất hàng là lấy giá nhập gần nhất để hạch toán. Nhìn qua, không có gì sai. Nhưng khi tôi đi sâu vào từng lô hàng, tôi nhận ra có những lô nhập với chi phí vận chuyển, bốc xếp, hao hụt… nhưng không được phân bổ vào giá vốn. Những chi phí này lại được đưa vào chi phí bán hàng hoặc chi phí quản lý. Kết quả là giá vốn thấp đi một cách “vô tình”, lợi nhuận gộp đẹp hơn thực tế. Khi cơ quan thuế rà soát, họ không chỉ nhìn vào tổng chi phí, mà nhìn vào cấu trúc chi phí. Và khi cấu trúc đó không phản ánh đúng bản chất, việc điều chỉnh là điều tất yếu.
Một dạng rủi ro khác mà tôi gặp khá nhiều là giá vốn không đi cùng doanh thu. Có doanh nghiệp ghi nhận doanh thu trong kỳ này nhưng lại để giá vốn sang kỳ sau, với lý do “chưa tập hợp đủ chi phí”. Điều này tạo ra một bức tranh lợi nhuận sai lệch: kỳ này lãi cao, kỳ sau lãi thấp bất thường. Về tổng thể có thể không sai, nhưng về từng kỳ thì sai hoàn toàn. Và trong kiểm soát thuế, từng kỳ là từng nghĩa vụ độc lập. Sai kỳ không chỉ là sai kế toán, mà là sai nghĩa vụ thuế.
Điều tôi thường làm khi đọc giá vốn không phải là xem con số lớn hay nhỏ, mà là xem sự chuyển động của nó có logic hay không. Giá vốn phải đi cùng doanh thu, phải phản ánh đúng chu kỳ nhập – xuất – tồn, và phải có mối liên hệ chặt chẽ với hàng tồn kho. Nếu doanh thu tăng mà giá vốn không tăng tương ứng, tôi đặt câu hỏi ngay. Nếu hàng tồn kho giảm nhưng giá vốn không thay đổi, tôi cũng đặt câu hỏi. Mọi sự lệch pha đều có lý do, và nhiệm vụ của người kiểm soát thuế là tìm ra lý do đó nằm ở đâu.
Có một điểm rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua: giá vốn không chỉ là số liệu kế toán, mà là kết quả của cả một hệ thống vận hành. Từ khâu mua hàng, vận chuyển, lưu kho, sản xuất, cho đến xuất bán, tất cả đều ảnh hưởng đến giá vốn. Nếu hệ thống vận hành không được kiểm soát tốt, giá vốn sẽ phản ánh sai thực tế. Và khi giá vốn sai, lợi nhuận sai. Khi lợi nhuận sai, nghĩa vụ thuế sai theo.
Tôi từng gặp một doanh nghiệp sản xuất có giá vốn ổn định một cách “đáng ngờ” qua nhiều tháng, mặc dù giá nguyên vật liệu trên thị trường biến động mạnh. Khi hỏi, họ nói rằng “đã ký hợp đồng dài hạn nên giá ổn định”. Nhưng khi xem hợp đồng, điều khoản giá lại cho phép điều chỉnh theo thị trường. Như vậy, giá vốn không phản ánh đúng thực tế biến động chi phí. Và đó là dấu hiệu của việc doanh nghiệp không cập nhật chi phí đầu vào kịp thời, hoặc cố tình giữ giá vốn ở một mức “an toàn”. Cả hai trường hợp đều tạo ra rủi ro khi bị kiểm tra.
Một vấn đề khác là sự thiếu liên kết giữa giá vốn và hồ sơ thực tế. Có những doanh nghiệp có bảng tính giá vốn rất đẹp, nhưng khi đối chiếu với chứng từ nhập kho, xuất kho, vận chuyển, lại không khớp. Giá vốn được tính “trên file”, nhưng không bám vào dòng chảy thực tế của hàng hóa. Đây là kiểu sai lệch mà chỉ cần đối chiếu chéo là lộ ngay. Và khi đã lộ, rất khó để giải trình, vì bản chất không tồn tại.
Tôi luôn nói với học viên của mình rằng: giá vốn là nơi khó “diễn” nhất. Doanh thu có thể điều chỉnh bằng thời điểm, chi phí có thể điều chỉnh bằng chứng từ, nhưng giá vốn là kết quả của cả một chuỗi hoạt động. Nếu chuỗi đó không thật, giá vốn không thể thật. Và khi giá vốn không thật, toàn bộ lợi nhuận chỉ là một con số không có nền.
Tôi viết bài này để nhấn mạnh một điều: nếu muốn kiểm soát thuế tốt, đừng chỉ nhìn vào tổng chi phí, hãy nhìn vào cách hình thành giá vốn. Đó là nơi phản ánh rõ nhất năng lực quản trị của doanh nghiệp, và cũng là nơi cơ quan thuế dễ phát hiện sai lệch nhất.
Trong bài viết tiếp theo của chuỗi “Kinh nghiệm Kiểm soát Thuế Thực tiễn”, tôi sẽ đi sâu vào một lỗi mà gần như doanh nghiệp nào cũng từng mắc phải: hạch toán sai kỳ – khi chi phí và doanh thu không nằm đúng “thời điểm của nó” và kéo theo hàng loạt hệ quả về thuế.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Tel: 093 670 9396
