Chuỗi bài viết “Tư duy thuế cho Chủ Doanh Nghiệp” được viết ra không phải vì thuế quá khó, mà vì quá nhiều Chủ Doanh Nghiệp đã bước vào thuế quá muộn. Họ giỏi kinh doanh, nhạy thị trường, điều hành con người tốt, nhưng lại đặt thuế ở một vị trí rất xa trong bức tranh quản trị. Cho đến một ngày, khi cơ quan thuế làm việc, khi hóa đơn bị dừng, khi mã số thuế bị khóa, họ mới nhận ra rằng thuế chưa từng đứng ngoài doanh nghiệp. Chỉ là doanh nghiệp đã đứng ngoài thuế quá lâu.
Bài viết đầu tiên này không nhằm dạy thuế. Nó tồn tại để đặt một nền móng quan trọng cho toàn bộ chuỗi bài phía sau: thuế không phải là việc của kế toán, mà là trách nhiệm trực tiếp của Chủ Doanh Nghiệp.
Trong thực tế, khi trao đổi với doanh nghiệp, tôi thường nghe một câu nói rất quen: “Phần này tôi giao hết cho kế toán, tôi không rành thuế.” Câu nói ấy nghe có vẻ hợp lý, nhưng lại đi ngược hoàn toàn với cách mà pháp luật nhìn nhận trách nhiệm. Pháp luật thuế không quan tâm ai là người lập tờ khai, ai hạch toán, hay ai gửi báo cáo. Thứ mà pháp luật quan tâm là ai đứng tên doanh nghiệp và ai chịu trách nhiệm cuối cùng.
Theo Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14, người nộp thuế có nghĩa vụ kê khai trung thực, đầy đủ, cung cấp hồ sơ, chứng từ khi được yêu cầu và chịu trách nhiệm về tính chính xác của hồ sơ thuế. Người nộp thuế ở đây không phải kế toán. Đó là doanh nghiệp. Và người đại diện cho doanh nghiệp trước pháp luật chính là Chủ Doanh Nghiệp hoặc người đại diện theo pháp luật. Nói thẳng hơn: kế toán có thể là người làm sai, nhưng người bị gọi tên, bị xử phạt và phải đứng ra giải trình luôn là Chủ DN.
Điều đáng nói là phần lớn rủi ro thuế không bắt đầu từ gian lận. Nó bắt đầu từ sự chủ quan. Doanh nghiệp vẫn hoạt động, vẫn có doanh thu, vẫn nộp tờ khai đúng hạn, nhưng những yếu tố nền tảng lại không được kiểm soát đúng mức. Doanh nghiệp không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký nhưng không cập nhật. Bảng hiệu có nhưng chỉ để đối phó. Giao dịch phát sinh nhưng không kiểm tra tư cách pháp lý của đối tác. Những việc này không nằm trong nghiệp vụ kế toán hàng ngày, nên thường bị bỏ qua. Nhưng với cơ quan thuế, đây lại là những dấu hiệu rủi ro rất rõ ràng.
Luật Quản lý thuế cho phép cơ quan thuế xác minh tình trạng hoạt động của doanh nghiệp, thông báo không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký, tạm ngừng sử dụng hóa đơn và áp dụng các biện pháp quản lý thuế chặt chẽ hơn khi phát hiện dấu hiệu vi phạm hoặc rủi ro. Khi sự việc đi đến bước này, câu chuyện không còn nằm ở vài sai sót kỹ thuật, mà là nguy cơ đình trệ toàn bộ hoạt động kinh doanh. Và ở thời điểm đó, mọi lời giải thích kiểu “tôi không biết” đều trở nên rất nhỏ bé.
Một niềm tin khác mà tôi gặp rất nhiều là: “Tôi thuê kế toán dịch vụ thì họ phải chịu trách nhiệm.” Trên thực tế, kế toán – dù là nhân sự nội bộ hay dịch vụ bên ngoài – chỉ chịu trách nhiệm theo hợp đồng dân sự. Trước pháp luật thuế, doanh nghiệp không thể chuyển nghĩa vụ của mình cho bất kỳ ai. Tinh thần này cũng được thể hiện rất rõ trong chế độ kế toán theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, khi nhấn mạnh trách nhiệm của đơn vị kế toán và người đứng đầu trong việc tổ chức, kiểm soát và lưu trữ thông tin kế toán, chứ không đơn thuần là ghi chép con số.
Thuế không yêu cầu Chủ Doanh Nghiệp phải nhớ từng điều khoản hay thuộc từng mức thuế suất. Nhưng thuế buộc Chủ Doanh Nghiệp phải hiểu mình đang kiểm soát điều gì. Hiểu doanh nghiệp mua hàng từ ai. Hiểu hóa đơn có gắn với giao dịch thực hay không. Hiểu dòng tiền đang vận động ra sao. Và hiểu những điểm nào, nếu buông lỏng, sẽ trở thành rủi ro lớn khi cơ quan thuế nhìn vào.
Kiểm soát thuế không phải là làm thay kế toán. Kiểm soát thuế là giữ quyền chủ động cho chính doanh nghiệp của mình. Khi Chủ Doanh Nghiệp không kiểm soát, người khác sẽ kiểm soát thay. Và khi đó, quyền quyết định không còn nằm trong tay người làm chủ.
Thuế, suy cho cùng, không phải là những con số vô tri nằm trên tờ khai. Thuế là dấu vết của cách một doanh nghiệp vận hành mỗi ngày. Là cách bán hàng, cách thu tiền, cách ghi nhận, và cách chịu trách nhiệm. Có những rủi ro không phát ra âm thanh. Chúng không đến bằng biên bản, không xuất hiện trên báo cáo tháng này hay quý sau. Chúng chỉ lặng lẽ tích tụ, như nước ngấm qua nền móng. Đến một ngày, khi doanh nghiệp chao đảo, người ta mới quay lại hỏi: giá như mình hiểu sớm hơn.
Bài viết này không nhằm khiến Chủ Doanh Nghiệp lo sợ về thuế. Nó chỉ gợi ra một cách nhìn khác: nhìn thuế như một phần của tư duy quản trị, chứ không phải một nghĩa vụ có thể giao khoán. Khi tư duy thay đổi, cách kiểm soát cũng thay đổi. Và khi người làm chủ bắt đầu nhìn thấy thuế bằng con mắt của chính mình, rất nhiều rủi ro sẽ tự nhiên không còn chỗ trú ngụ.
Chuỗi bài “Tư duy thuế cho Chủ Doanh Nghiệp” bắt đầu từ đây. Không ồn ào. Không giáo điều. Không dạy làm kế toán. Chỉ là những lát cắt đủ sâu để mỗi người đọc có thể soi lại doanh nghiệp của mình và tự hỏi: mình đang làm chủ doanh nghiệp, hay đang để thuế âm thầm làm chủ mình?
Ở bài viết tiếp theo, chúng ta sẽ không nói về luật. Chúng ta sẽ nói về những dấu hiệu rất nhỏ, rất đời, nhưng đủ để một doanh nghiệp bước vào vùng quan sát của cơ quan thuế. Những dấu hiệu không nằm trên tờ khai, nhưng hiện diện rõ ràng trong cách doanh nghiệp vận hành mỗi ngày.
Và đó là lúc tư duy thuế bắt đầu đi vào thực tế.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Tel: 093 670 9396
