Tiêu Dùng Nội Bộ Và Luân Chuyển Nội Bộ: Hiểu Đúng Theo Nghị Định 123, 70 Và 181

Khi nhắc đến tiêu dùng nội bộ, nhiều kế toán thường tiếp cận ngay từ thuế GTGT, nhưng trên thực tế, vấn đề này lại được đặt nền móng trước hết trong pháp luật về hóa đơn. Tại Điều 4 Nghị định 123, được Nghị định 70 tiếp tục kế thừa và hướng dẫn, pháp luật quy định rõ rằng hàng hóa, dịch vụ xuất ra để tiêu dùng nội bộ thì phải lập hóa đơn, trong khi xuất ra để luân chuyển nội bộ phục vụ cho quá trình sản xuất tiếp theo thì không phải lập hóa đơn. Quy định này cho thấy ngay từ đầu, nhà làm luật đã phân biệt rất rõ giữa việc sử dụng nội bộ để tiêu dùng và việc luân chuyển nội bộ vẫn nằm trong chuỗi sản xuất kinh doanh.

Từ nền tảng của hóa đơn, khái niệm tiêu dùng nội bộ trong thuế GTGT được làm rõ hơn tại Nghị định 181 hướng dẫn Luật Thuế GTGT. Nghị định này đưa ra một nguyên tắc mang tính bản chất: hàng hóa, dịch vụ sử dụng cho hoạt động sản xuất kinh doanh thì không được xem là tiêu dùng nội bộ. Như vậy, pháp luật không đi tìm câu trả lời ở hình thức xuất kho hay đối tượng sử dụng, mà tập trung hoàn toàn vào mục đích sử dụng thực tế của hàng hóa, dịch vụ tại thời điểm phát sinh.

Trích dẫn "hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng nội bộ là hàng hóa, dịch vụ do cơ sở kinh doanh xuất hoặc cung cấp sử dụng cho tiêu dùng, không bao gồm:

a) Hàng hóa, dịch vụ sử dụng để tiếp tục quá trình sản xuất, kinh doanh của cơ sở kinh doanh như hàng hóa được xuất để chuyển kho nội bộ, xuất vật tư, bán thành phẩm, để tiếp tục quá trình sản xuất, kinh doanh trong một cơ sở kinh doanh.

b) Hàng hóa, dịch vụ do cơ sở kinh doanh xuất hoặc cung cấp sử dụng phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh (bao gồm cả tài sản cố định do cơ sở kinh doanh tự xây dựng, tự sản xuất).

..."

Chính vì cách tiếp cận theo nguyên tắc này, Nghị định 181 không liệt kê chi tiết từng loại hàng hóa, dịch vụ nào được xem là không phục vụ sản xuất kinh doanh. Đây không phải là khoảng trống pháp lý, mà là sự thay đổi tư duy lập pháp, buộc người áp dụng phải đánh giá bản chất sử dụng, thay vì đối chiếu máy móc với các ví dụ có sẵn. Để hỗ trợ cho cách hiểu này, các văn bản cũ như Thông tư 219 từng đưa ra những tình huống minh họa, trong đó có ví dụ doanh nghiệp xuất nước uống cho cán bộ công nhân viên đi tham quan, nghỉ mát và kết luận rằng đây không phải là sử dụng cho hoạt động sản xuất kinh doanh.

Ví dụ trong Thông tư 219 không nhằm tạo ra một quy chuẩn cứng, mà giúp làm rõ ranh giới giữa hoạt động sản xuất kinh doanh và các hoạt động mang tính phúc lợi, đời sống. Tham quan, nghỉ mát không trực tiếp tạo ra doanh thu, không gắn với quá trình sản xuất hay cung ứng dịch vụ, nên hàng hóa sử dụng cho các hoạt động này được xem là tiêu dùng nội bộ. Tinh thần này hoàn toàn phù hợp với nguyên tắc mà Nghị định 181 đặt ra, dù nghị định không nhắc lại ví dụ một cách trực tiếp.

Từ đây phát sinh một tranh cãi phổ biến trong thực tế: doanh nghiệp mua hàng hóa về nhập kho với mục đích bán, nhưng sau đó không bán mà xuất dùng cho nội bộ công ty, thì có phải tiêu dùng nội bộ hay không. Nhiều quan điểm cho rằng chỉ cần ban đầu mua để bán thì khi xuất dùng nội bộ mặc nhiên phải xuất hóa đơn. Quan điểm này đúng ở kết quả, nhưng chưa đúng ở cách lý giải, bởi pháp luật không xét đến ý định ban đầu, mà chỉ xét mục đích sử dụng tại thời điểm xuất.

Nếu hàng hóa, dù ban đầu mua để bán, nhưng sau đó được xuất ra để phục vụ các hoạt động không còn nằm trong chuỗi sản xuất kinh doanh, như sinh hoạt, phúc lợi, tham quan, nghỉ mát, thì về bản chất, hàng hóa đó đã trở thành tiêu dùng nội bộ. Khi đó, xét theo Nghị định 123 và Nghị định 70, đây không phải là luân chuyển nội bộ phục vụ sản xuất tiếp theo nên phải lập hóa đơn. Đồng thời, xét theo Nghị định 181, hàng hóa này không được xem là sử dụng cho hoạt động sản xuất kinh doanh, nên thuộc diện tiêu dùng nội bộ trong thuế GTGT.

Ngược lại, nếu hàng hóa được xuất ra để phục vụ trực tiếp cho các hoạt động bán hàng, quảng bá, hội nghị khách hàng hay các khâu trung gian trong quá trình sản xuất, thì dù không thu tiền, bản chất vẫn là hoạt động sản xuất kinh doanh. Trong trường hợp này, hàng hóa chỉ đang được luân chuyển nội bộ, không phải tiêu dùng nội bộ, và không phát sinh nghĩa vụ lập hóa đơn.

Như vậy, ranh giới giữa tiêu dùng nội bộ và luân chuyển nội bộ không nằm ở kho hàng, không nằm ở mục đích mua ban đầu, mà nằm ở việc hàng hóa còn tiếp tục tạo ra giá trị sản xuất kinh doanh hay đã đi ra khỏi chuỗi đó. Khi kế toán hiểu được nguyên tắc này, mọi tình huống phát sinh, dù có hay không có ví dụ trong văn bản, đều có thể tự suy luận một cách logic và nhất quán.

Tiêu dùng nội bộ vì thế không phải là một khái niệm để ghi nhớ máy móc, mà là một bài kiểm tra về khả năng nhìn đúng bản chất giao dịch. Khi đặt quy định về hóa đơn của Nghị định 123, Nghị định 70 bên cạnh nguyên tắc thuế của Nghị định 181, kế toán sẽ không còn lúng túng trước những tranh cãi quen thuộc, mà có thể tự tin áp dụng và giải trình trên nền tảng pháp lý vững chắc.

Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Liên hệ Đào tạo KTTH, KTT và Tax Tel: 093 670 9396