Doanh thu tăng ba mươi phần trăm, lợi nhuận tăng năm mươi phần trăm nghe giống một năm kinh doanh xuất sắc. Nhưng nếu dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh trong cùng năm đó lại âm một trăm tỷ đồng, toàn bộ câu chuyện cần được đọc lại từ đầu. Lợi nhuận và tiền chưa bao giờ là một, và khoảng cách giữa hai thứ mới là nơi người phân tích phải nhìn vào.
Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh có lẽ là báo cáo dễ đọc nhất trong một bộ báo cáo tài chính. Doanh thu bao nhiêu, chi phí bao nhiêu, cuối cùng còn lại bao nhiêu lợi nhuận đều nằm khá rõ trên một bảng. Chính sự đơn giản đó lại khiến nhiều người bị cuốn ngay vào dòng cuối cùng và bỏ qua toàn bộ đoạn đường dẫn tới nó.
Câu Hỏi Đúng Không Phải Doanh Nghiệp Lãi Bao Nhiêu
Người mới đọc báo cáo tài chính thường hỏi doanh nghiệp năm nay lãi bao nhiêu. Người phân tích phải hỏi thêm một câu nữa là lợi nhuận đó được tạo ra bằng cách nào. Hai câu hỏi nghe gần giống nhau nhưng hoàn toàn có thể dẫn tới hai kết luận trái ngược về cùng một doanh nghiệp.
Biên Lợi Nhuận Gộp Nói Về Cái Giá Của Tăng Trưởng
Giả sử một công ty tăng doanh thu từ một nghìn tỷ lên một nghìn ba trăm tỷ đồng. Mức tăng ba mươi phần trăm rõ ràng rất ấn tượng. Nhưng nếu biên lợi nhuận gộp, tức phần lãi còn lại trên mỗi đồng doanh thu sau khi trừ giá vốn, giảm từ hai mươi lăm phần trăm xuống mười tám phần trăm, thì doanh nghiệp đang bán được nhiều hàng hơn trong khi giữ lại được ít hơn.
Lúc này, tăng trưởng không còn là câu chuyện duy nhất. Người phân tích phải hỏi doanh nghiệp đã trả giá gì cho ba trăm tỷ doanh thu tăng thêm. Giá nguyên vật liệu tăng, doanh nghiệp phải hạ giá bán, cơ cấu sản phẩm dịch chuyển sang nhóm hàng biên thấp, hay cạnh tranh đang buộc công ty hy sinh biên lợi nhuận để giữ thị phần? Mỗi câu trả lời dẫn tới một đánh giá khác nhau về chất lượng của mức tăng trưởng ấy.
Chi Phí Vận Hành Và Lãi Vay Đang Ăn Vào Đâu
Sau lợi nhuận gộp, hãy nhìn sang các chi phí vận hành. Nếu doanh thu tăng mười phần trăm mà chi phí bán hàng tăng năm mươi phần trăm, cần hiểu phần tăng mạnh kia đang tạo ra thứ gì. Doanh nghiệp có thể đang mở rộng hệ thống phân phối và đầu tư cho tăng trưởng những năm sau, nhưng cũng có thể họ đang phải chi ngày càng nhiều mới tạo ra được cùng một đồng doanh thu.
Chi phí tài chính cũng không thể lướt qua. Hai doanh nghiệp cùng tạo ra một trăm tỷ lợi nhuận từ hoạt động, nhưng một bên chỉ trả mười tỷ lãi vay còn bên kia phải trả bảy mươi tỷ, thì sức khỏe tài chính khác nhau rất xa. Ở doanh nghiệp thứ hai, phần lớn thành quả kinh doanh đang chảy sang chủ nợ chứ không ở lại với chủ sở hữu.
Lợi Nhuận Một Lần Và Lợi Nhuận Có Thể Lặp Lại
Đặc biệt phải chú ý những khoản lợi nhuận không đến từ hoạt động thường xuyên. Giả sử lợi nhuận trước thuế tăng từ tám mươi tỷ lên một trăm năm mươi tỷ, nhưng bảy mươi tỷ trong đó đến từ thanh lý một bất động sản. Con số lợi nhuận tăng gần gấp đôi, trong khi năng lực kiếm tiền từ hoạt động cốt lõi có thể không hề thay đổi.
Một doanh nghiệp có thể bán một mảnh đất trong năm nay và ghi nhận khoản lãi rất lớn, nhưng họ không thể bán chính mảnh đất đó thêm lần nữa vào năm sau. Vì vậy, khi đọc lợi nhuận, câu hỏi luôn phải là khoản lợi nhuận này có khả năng lặp lại hay không. Tách phần lợi nhuận cốt lõi ra khỏi phần lợi nhuận một lần là bước bắt buộc trước khi dùng con số đó để dự phóng cho các năm tiếp theo.
Khoảng Cách Giữa Lợi Nhuận Và Tiền
Đó mới chỉ là nửa đầu câu chuyện; sau khi đọc lợi nhuận, phải đi tìm tiền. Báo cáo kết quả kinh doanh không phản ánh trực tiếp dòng tiền, bởi doanh thu được ghi nhận theo nguyên tắc dồn tích, nghĩa là ghi nhận khi nghiệp vụ phát sinh chứ không phải khi tiền về tài khoản. Đây chính là điểm mà người đọc báo cáo tài chính dễ bỏ qua nhất.
Giả sử doanh nghiệp báo lợi nhuận sau thuế một trăm hai mươi tỷ đồng nhưng dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh lại âm tám mươi tỷ. Khoảng cách hai trăm tỷ này không thể giải thích bằng câu nói đơn giản rằng doanh nghiệp vẫn đang có lãi. Tiền phải đang nằm ở một nơi nào đó, và nhiệm vụ của người phân tích là chỉ ra chính xác nơi đó.
Có thể khách hàng chưa thanh toán và tiền đang nằm trong khoản phải thu. Có thể doanh nghiệp mua hàng quá nhanh khiến vốn bị khóa trong hàng tồn kho. Cũng có thể công ty đang phải chi trả những nghĩa vụ tích lũy từ các kỳ trước, hoặc lợi nhuận kỳ này có phần đáng kể đến từ các bút toán không gắn với dòng tiền như hoàn nhập dự phòng hay đánh giá lại tài sản.
Một Giao Dịch, Ba Báo Cáo, Ba Góc Nhìn
Đây là lúc ba báo cáo phải được đọc cùng nhau. Một hợp đồng bán hàng một trăm tỷ làm doanh thu tăng trên Báo cáo kết quả kinh doanh; nếu khách chưa trả tiền, khoản phải thu trên Bảng cân đối kế toán tăng tương ứng; còn trên Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, một trăm tỷ đó vẫn chưa xuất hiện dưới dạng tiền vào. Một giao dịch, ba báo cáo, ba góc nhìn, và chỉ khi ghép đủ ba mới thấy được bản chất.
Vì vậy, có lợi nhuận nhưng thiếu tiền không phải là nghịch lý. Lợi nhuận được ghi nhận theo nguyên tắc kế toán, còn dòng tiền phản ánh việc tiền thực sự đi vào hoặc đi ra khỏi doanh nghiệp. Khoảng cách giữa hai thứ luôn tồn tại; điều người phân tích cần làm là giải thích được nó, chứ không phải phủ nhận nó.
Dĩ nhiên, dòng tiền kinh doanh âm không mặc nhiên đồng nghĩa doanh nghiệp yếu kém. Một công ty tăng trưởng nhanh có thể phải tăng dự trữ hàng, nới thời hạn thanh toán cho khách hàng hoặc bỏ thêm tiền vào vốn lưu động, và trong ngắn hạn hoạt động kinh doanh hoàn toàn có thể hút tiền. Điều đáng lo là một mô hình lặp lại qua nhiều năm: lợi nhuận vẫn tăng nhưng dòng tiền kinh doanh liên tục âm, trong khi phải thu và tồn kho cứ phình ra. Khi đó vấn đề không còn là biến động nhất thời, mà là câu hỏi lợi nhuận kế toán có đang chạy nhanh hơn khả năng thu tiền thực tế hay không.
Dòng Tiền Đầu Tư Và Tài Chính Cho Biết Ai Đang Cấp Tiền
Dòng tiền đầu tư cũng cần được hiểu đúng. Một doanh nghiệp bỏ năm trăm tỷ xây nhà máy chắc chắn khiến dòng tiền đầu tư âm, nhưng đây chưa chắc là tín hiệu xấu; nếu khoản đầu tư đó tạo ra công suất và dòng tiền mới trong nhiều năm, số âm hôm nay chính là nền móng của tăng trưởng ngày mai. Câu hỏi đáng đặt không phải vì sao dòng tiền đầu tư âm, mà năm trăm tỷ này được tài trợ từ đâu và tài sản mới sẽ tạo ra bao nhiêu tiền. Nếu doanh nghiệp phải vay liên tục để đầu tư trong khi hoạt động kinh doanh chưa tự tạo được tiền, rủi ro đã chuyển sang một tầng khác.
Dòng tiền tài chính cuối cùng cho biết ai đang cấp tiền cho doanh nghiệp. Nếu hoạt động kinh doanh thiếu tiền mà vay mới và tăng vốn liên tục bù vào, doanh nghiệp đang sống bằng nguồn lực bên ngoài chứ không bằng chính mình. Mô hình đó có thể hợp lý trong giai đoạn đầu tư mở rộng, nhưng không thể kéo dài vô hạn. Doanh nghiệp có thể vay thêm để trả nợ cũ, tăng vốn để bù dòng tiền âm, bán tài sản để duy trì lượng tiền mặt, nhưng mọi phương án ấy đều chỉ mua thêm thời gian.
Kết Luận
Lợi nhuận cho biết doanh nghiệp ghi nhận kết quả kinh doanh thế nào, còn dòng tiền cho biết doanh nghiệp có sống được bằng kết quả đó hay không. Vì vậy, lần sau khi nhìn thấy một doanh nghiệp báo lãi một trăm hai mươi tỷ đồng, đừng dừng lại ở con số một trăm hai mươi tỷ. Hãy hỏi nó đến từ đâu, có khả năng lặp lại hay không, và đã biến thành tiền hay chưa. Ba câu hỏi đó tách người đọc hiểu báo cáo tài chính ra khỏi người chỉ nhìn báo cáo tài chính.
- Mr Wick Kiểm toán -
Đọc Tiếp Trong Loạt Bài
Loạt bài phân tích báo cáo tài chính này gồm ba phần đọc nối nhau. Phần 1 giải thích vì sao nên đọc ý kiến kiểm toán và Bảng cân đối kế toán trước khi nhìn dòng lợi nhuận sau thuế, tại Đọc Báo Cáo Tài Chính: Đừng Vội Nhìn Vào Lợi Nhuận. Phần 3 đi xuống phần thuyết minh, nơi các con số tổng lộ ra bản chất và nơi những mâu thuẫn giữa các báo cáo hiện rõ nhất, tại Muốn Hiểu Doanh Nghiệp, Hãy Đọc Những Dòng Chữ Nhỏ.
