Ba báo cáo chính cho bạn nhìn thấy con số, còn thuyết minh báo cáo tài chính mới cho thấy câu chuyện nằm phía sau con số. Càng phân tích sâu, người đọc càng phải quay lại đúng phần mà phần lớn mọi người vẫn lướt qua nhanh nhất. Một bộ báo cáo tài chính không kết thúc ở Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hay Báo cáo lưu chuyển tiền tệ.
Ba báo cáo đó chủ yếu cung cấp những con số tổng hợp. Muốn biết các con số ấy được cấu thành thế nào, người đọc buộc phải đi xuống phần thuyết minh. Đây là nơi trình bày đặc điểm hoạt động của doanh nghiệp, chính sách kế toán đang áp dụng và giải thích chi tiết từng khoản mục trọng yếu trên các báo cáo chính.
Thuyết Minh Không Phải Phần Phụ Để Đọc Cho Đủ
Trong rất nhiều trường hợp, thuyết minh mới là nơi quyết định cách người phân tích hiểu một con số. Nguyên tắc đọc khá đơn giản: khoản mục nào biến động mạnh trên báo cáo chính thì lần xuống thuyết minh để tìm nguyên nhân. Phải thu tăng mạnh thì xem khoản nào tăng, hàng tồn kho tăng mạnh thì xem loại hàng nào tăng, chi phí tài chính tăng thì xem lãi vay, chênh lệch tỷ giá hay khoản nào đang tạo ra biến động đó.
Một Con Số Phải Thu Có Thể Là Hai Câu Chuyện
Bảng cân đối kế toán có thể cho biết phải thu khách hàng là bốn trăm năm mươi tỷ đồng. Nhưng bốn trăm năm mươi tỷ đó đến từ hai nghìn khách hàng hay tập trung ở ba khách hàng lớn là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Con số giống hệt nhau, trong khi rủi ro thu hồi và mức độ phụ thuộc đầu ra chênh nhau rất xa.
Nếu phần lớn khoản phải thu lại nằm ở bên có liên quan, người đọc càng phải đặt thêm câu hỏi. Giao dịch với bên liên quan không mặc nhiên có vấn đề, nhưng điều kiện giao dịch, thời hạn thanh toán và bản chất kinh tế có thể khác hẳn một giao dịch thông thường trên thị trường. Thuyết minh về bên liên quan vì thế luôn là phần phải đọc kỹ, không phải phần để lướt.
Hàng Tồn Kho Nằm Ở Dạng Nào Mới Là Điều Quan Trọng
Hàng tồn kho cũng phải đọc theo cách như vậy. Một dòng năm trăm tỷ đồng trên Bảng cân đối kế toán không đủ để đánh giá bất cứ điều gì. Người phân tích cần biết năm trăm tỷ đó là nguyên vật liệu, sản phẩm dở dang hay thành phẩm đã nằm lâu trong kho, và doanh nghiệp đã trích dự phòng giảm giá hàng tồn kho ở mức nào.
Một doanh nghiệp giữ năm trăm tỷ nguyên vật liệu để thực hiện các đơn hàng đã ký khác hoàn toàn một doanh nghiệp đang ôm năm trăm tỷ thành phẩm không bán được. Cùng là tài sản trên sổ sách, nhưng khả năng chuyển thành tiền khác nhau về bản chất. Đây chính là lý do số tổng chỉ nên được xem là điểm bắt đầu của việc phân tích, chứ không phải kết luận.
Chính Sách Kế Toán Và Ước Tính Có Thể Đổi Màu Lợi Nhuận
Một khu vực khác thường bị xem nhẹ là chính sách kế toán và các ước tính kế toán. Không phải mọi con số trên báo cáo tài chính đều hình thành từ những phép cộng trừ cơ học; rất nhiều khoản phụ thuộc vào giả định và xét đoán của doanh nghiệp. Thời gian sử dụng hữu ích của tài sản quyết định mức khấu hao, khả năng thu hồi công nợ quyết định mức dự phòng phải thu khó đòi, còn cách đánh giá hàng tồn kho hay các nghĩa vụ phải trả trong tương lai đều tác động trực tiếp tới lợi nhuận.
Một khoản dự phòng được trích thêm có thể kéo lợi nhuận giảm mạnh, còn một khoản hoàn nhập dự phòng có thể đẩy lợi nhuận tăng trong khi doanh thu gần như không đổi. Vì vậy, một năm lợi nhuận tăng cao chưa chắc hoạt động kinh doanh thực tế đã tốt hơn tương ứng. Khi so sánh hai kỳ hoặc hai doanh nghiệp, việc đầu tiên phải làm là kiểm tra chính sách kế toán có nhất quán hay không, bởi một thay đổi ước tính đủ sức làm lệch mọi tỷ số tài chính tính ra sau đó.
Ghép Toàn Bộ Báo Cáo Vào Một Bức Tranh
Sau khi đọc thuyết minh, phải quay lại ghép toàn bộ báo cáo tài chính. Giả sử một công ty có doanh thu tăng từ một nghìn tỷ lên một nghìn ba trăm tỷ đồng và lợi nhuận tăng từ tám mươi tỷ lên một trăm hai mươi tỷ. Nếu chỉ nhìn Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, đây là một câu chuyện tăng trưởng rất đẹp.
Bức tranh thay đổi khi những con số khác được đặt bên cạnh. Phải thu khách hàng tăng từ hai trăm tỷ lên bốn trăm năm mươi tỷ, hàng tồn kho tăng từ hai trăm năm mươi tỷ lên bốn trăm hai mươi tỷ, nợ vay tăng từ ba trăm tỷ lên năm trăm năm mươi tỷ, trong khi dòng tiền kinh doanh từ dương một trăm tỷ chuyển thành âm tám mươi tỷ. Doanh nghiệp vẫn đang tăng trưởng, nhưng sự tăng trưởng đó đang tiêu tốn một lượng vốn rất lớn.
Nếu thuyết minh tiếp tục cho thấy phần lớn khoản phải thu tăng thêm nằm ở vài khách hàng, tồn kho tăng mạnh ở thành phẩm và doanh nghiệp phải vay thêm để bù lượng tiền thiếu hụt, thì câu hỏi phải thay đổi. Không còn là doanh nghiệp có tăng trưởng hay không, mà là mô hình tăng trưởng này có thể kéo dài đến bao giờ. Đó chính là giá trị của việc nối các báo cáo lại với nhau: doanh thu không được đọc một mình, lợi nhuận không được đọc một mình, và dòng tiền càng không được đọc một mình.
Đọc Theo Chuỗi Nhiều Năm Thay Vì Một Kỳ
Các con số phải kiểm tra lẫn nhau, và phải được kiểm tra qua thời gian. So sánh số liệu ở nhiều thời điểm và với các doanh nghiệp cùng ngành là bước không thể bỏ, bởi một biến động trong một năm có thể chỉ là hiện tượng nhất thời, còn cùng một xu hướng kéo dài ba đến năm năm thường phản ánh vấn đề mang tính cấu trúc.
Một năm dòng tiền kinh doanh âm chưa chắc đáng lo, nhưng nhiều năm liên tiếp dòng tiền âm trong khi lợi nhuận vẫn dương là điều rất đáng quan sát. Một năm tồn kho tăng năm mươi phần trăm có thể do chuẩn bị mùa kinh doanh, nhưng nếu tồn kho tăng nhanh hơn doanh thu suốt nhiều năm thì câu chuyện đã khác hẳn. Nợ vay cũng vậy: vay thêm trong một năm để xây nhà máy chưa nói lên doanh nghiệp yếu, nhưng nợ vay tăng liên tục mà khả năng sinh lời và dòng tiền không cải thiện thì đòn bẩy đang chuyển dần từ công cụ tăng trưởng thành gánh nặng.
Người Phân Tích Giỏi Là Người Đặt Câu Hỏi Khó
Phân tích báo cáo tài chính vì thế không phải cuộc thi thuộc nhiều công thức. Người phân tích tốt không nhất thiết là người tính ra nhiều chỉ số nhất, mà là người đặt được những câu hỏi khó nhất và kiên trì đi tìm câu trả lời trong thuyết minh.
Những câu hỏi ấy đơn giản về hình thức nhưng không dễ trả lời. Doanh thu tăng mà tiền không tăng thì phần chênh lệch đang nằm ở đâu; lợi nhuận tăng mà dòng tiền kinh doanh lại giảm thì thứ gì đang hút tiền; tồn kho tăng mà doanh thu không tăng tương ứng thì hàng đang ứ ở khâu nào. Mỗi câu hỏi đều buộc người đọc quay lại thuyết minh thay vì dừng ở con số tổng.
Danh sách còn dài hơn thế. Nợ vay tăng thì tiền vay đang nằm ở khoản mục nào trên Bảng cân đối kế toán; tài sản cố định tăng thì công suất và doanh thu có tăng theo sau kỳ đầu tư hay không; thu nhập khác tăng mạnh thì khoản lợi nhuận đó sang năm sau còn tồn tại nữa không. Khi các con số cùng kể một câu chuyện, báo cáo tài chính trở nên dễ hiểu; khi chúng bắt đầu mâu thuẫn với nhau, đó mới là nơi người phân tích phải dừng lại lâu nhất.
Kết Luận
Người mới đọc báo cáo tài chính nhìn thấy những con số, còn người phân tích nhìn thấy mối quan hệ giữa những con số. Thuyết minh chính là nơi mối quan hệ đó hiện ra rõ nhất, và cũng là nơi một bộ báo cáo đẹp trên bề mặt để lộ những điểm chưa khớp bên dưới. Đến lúc bạn bắt đầu nhận ra những con số không thể giải thích được cho nhau, bạn không còn chỉ đọc báo cáo tài chính nữa, mà đang đọc chính doanh nghiệp.
- Mr Wick Kiểm toán -
Đọc Lại Từ Đầu Loạt Bài
Đây là phần cuối của loạt ba bài về đọc báo cáo tài chính. Phần 1 giải thích vì sao nên đọc ý kiến kiểm toán và Bảng cân đối kế toán trước khi nhìn dòng lợi nhuận sau thuế, tại Đọc Báo Cáo Tài Chính: Đừng Vội Nhìn Vào Lợi Nhuận. Phần 2 mổ xẻ chất lượng của một con số lợi nhuận và khoảng cách giữa lợi nhuận với dòng tiền, tại Lợi Nhuận Đẹp Chưa Chắc Đã Là Lợi Nhuận Tốt.
