Một doanh nghiệp báo lãi lớn chưa chắc đã khỏe, và một doanh nghiệp sở hữu nhiều tài sản chưa chắc đã giàu. Người đọc báo cáo tài chính thường bị cuốn ngay vào dòng lợi nhuận sau thuế, trong khi nền móng tài chính mà doanh nghiệp đang đứng lên mới là thứ quyết định doanh nghiệp có trụ được hay không. Đọc đúng một bộ báo cáo tài chính, vì thế, bắt đầu bằng việc chọn đúng chỗ để nhìn trước.
Thói quen phổ biến khi mở một bộ báo cáo là tìm ngay đến Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, nhìn doanh thu rồi kéo xuống lợi nhuận sau thuế. Lãi tăng thì cho rằng kinh doanh tốt, lãi giảm thì lập tức nghĩ doanh nghiệp có vấn đề. Đó là cách đọc nhanh, nhưng chưa chắc là cách đọc đúng.
Vì Sao Lợi Nhuận Không Phải Là Chỗ Bắt Đầu
Một doanh nghiệp hoàn toàn có thể báo lãi một trăm tỷ đồng mà vẫn thiếu tiền trả nhà cung cấp vào cuối tháng. Doanh thu tăng ba mươi phần trăm trong khi khoản phải thu khách hàng tăng tám mươi phần trăm là tình huống không hiếm, và khi đó phần lợi nhuận ghi trên sổ chưa hề trở thành tiền. Lợi nhuận là kết quả của một kỳ kế toán, còn khả năng tồn tại của doanh nghiệp lại phụ thuộc vào cấu trúc tài sản và nguồn vốn tích tụ qua nhiều kỳ. Vì vậy, câu hỏi cần đặt trước không phải doanh nghiệp kiếm được bao nhiêu, mà doanh nghiệp đang đứng trên một cấu trúc tài chính như thế nào.
Đọc Ý Kiến Kiểm Toán Trước Khi Đọc Con Số
Nếu báo cáo tài chính đã được Kiểm toán, báo cáo kiểm toán là tài liệu nên đọc đầu tiên. Nhưng đừng hiểu một ý kiến chấp nhận toàn phần như lời khẳng định rằng mọi con số đều chính xác tuyệt đối; đó chỉ là kết luận rằng báo cáo phản ánh trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu. Điều người phân tích cần tìm là kiểm toán viên có nêu ý kiến ngoại trừ, vấn đề cần nhấn mạnh, hay nội dung nào khác làm thay đổi cách hiểu báo cáo hay không.
Khi có ngoại trừ, phải xem nó nằm ở khoản mục nào, giá trị bao nhiêu và tác động thế nào đến tài sản, lợi nhuận hoặc vốn chủ sở hữu. Một khoản năm tỷ đồng trong doanh nghiệp có tổng tài sản năm mươi nghìn tỷ là chuyện nhỏ, nhưng cũng năm tỷ đồng ấy trong doanh nghiệp chỉ có mười tỷ vốn chủ sở hữu lại là vấn đề khác hẳn về bản chất. Trọng yếu luôn là khái niệm tương đối, và người đọc phải tự đặt con số vào đúng quy mô của doanh nghiệp mình đang phân tích.
Bảng Cân Đối Kế Toán Cho Biết Tiền Đang Nằm Ở Đâu
Sau bước đó, hãy mở Bảng cân đối kế toán. Báo cáo này không chỉ cho biết doanh nghiệp có bao nhiêu tài sản, mà quan trọng hơn, cho biết tiền của doanh nghiệp đang nằm ở đâu và nguồn nào đang tài trợ cho những tài sản đó. Đây mới là phần người phân tích cần đọc kỹ.
Giả sử tổng tài sản của một công ty tăng từ một nghìn tỷ lên một nghìn bốn trăm tỷ đồng chỉ sau một năm. Nhìn thoáng qua, đây là doanh nghiệp đang lớn rất nhanh. Nhưng nếu trong bốn trăm tỷ đồng tăng thêm, phải thu khách hàng tăng một trăm tám mươi tỷ, hàng tồn kho tăng một trăm bảy mươi tỷ, còn tiền chỉ tăng mười tỷ, thì cách nhìn phải thay đổi ngay lập tức.
Doanh nghiệp đúng là lớn hơn trên sổ sách, nhưng phần lớn tài sản tăng thêm chưa phải là tiền; nó đang nằm trong công nợ và trong hàng hóa. Đây chính là lúc người đọc phải chuyển từ câu hỏi tài sản tăng bao nhiêu sang một câu hỏi khó hơn nhiều là chất lượng của những tài sản đó ra sao. Quy mô tài sản nói về tham vọng, còn chất lượng tài sản mới nói về sức khỏe.
Khoản Phải Thu Kể Câu Chuyện Thật Của Doanh Thu
Hãy nhìn khoản phải thu khách hàng đặt cạnh doanh thu. Nếu doanh thu tăng từ một nghìn tỷ lên một nghìn hai trăm tỷ, tức tăng hai mươi phần trăm, mà phải thu khách hàng tăng từ hai trăm tỷ lên ba trăm tám mươi tỷ, tức tăng chín mươi phần trăm, thì có một sự lệch pha rất rõ. Câu hỏi bắt buộc phải đặt ra là doanh nghiệp thực sự bán được nhiều hơn, hay đang phải cho khách hàng nợ nhiều hơn để giữ doanh số.
Không thể chỉ nhìn một con số rồi kết luận phải thu tăng là xấu. Doanh nghiệp có thể đang mở thị trường mới, thay đổi chính sách tín dụng thương mại, hoặc phục vụ nhóm khách hàng có chu kỳ thanh toán dài hơn. Nhưng khi tốc độ tăng công nợ cao gấp nhiều lần tốc độ tăng doanh thu, đó chắc chắn là nơi phải đọc sâu hơn về tuổi nợ, mức độ tập trung vào một vài khách hàng lớn và mức trích lập dự phòng phải thu khó đòi.
Hàng Tồn Kho Là Tài Sản Hay Là Tiền Đang Đứng Yên
Hàng tồn kho cũng phải đọc theo cách như vậy. Một nhà sản xuất chuẩn bị cho đơn hàng lớn có thể tăng nguyên vật liệu, một doanh nghiệp bán lẻ trước mùa cao điểm có thể chủ động tích hàng, và cả hai đều hợp lý. Bản thân việc tồn kho tăng chưa nói lên doanh nghiệp tốt hay xấu.
Nhưng nếu doanh thu chỉ tăng năm phần trăm trong khi tồn kho tăng năm mươi phần trăm, người phân tích phải dừng lại. Cần làm rõ hàng đang bán chậm, thành phẩm đang ứ lại, hay doanh nghiệp đang sản xuất vượt sức hấp thụ của thị trường. Trong Kế toán, hàng vẫn được ghi nhận là tài sản; trong kinh doanh, tài sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi còn khả năng chuyển thành tiền, và đó cũng là lúc phải soi mức dự phòng giảm giá hàng tồn kho.
Nợ Vay Không Xấu, Mục Đích Vay Mới Quyết Định
Phía bên kia Bảng cân đối là nguồn vốn, và đây là chỗ rất dễ đọc sai. Nhiều người thấy nợ vay cao là lập tức kết luận doanh nghiệp yếu, trong khi nợ tự nó không phải vấn đề. Vấn đề là doanh nghiệp vay để làm gì và dòng tiền nào sẽ trả khoản nợ đó.
Một doanh nghiệp vay năm trăm tỷ để xây nhà máy và nhà máy đó tạo thêm hai trăm tỷ dòng tiền mỗi năm hoàn toàn khác một doanh nghiệp vay năm trăm tỷ chỉ để trả nhà cung cấp và bù thiếu hụt vốn lưu động. Cùng là một khoản nợ trên sổ, nhưng bản chất kinh tế đối lập nhau. Đòn bẩy có thể là công cụ tăng trưởng, cũng có thể chỉ là thứ trì hoãn một vấn đề tài chính đang lớn dần lên.
Kỳ Hạn Tài Sản Phải Khớp Kỳ Hạn Nguồn Vốn
Điểm tiếp theo cần nhìn là sự phù hợp giữa thời hạn của tài sản và thời hạn của nguồn vốn tài trợ. Một nhà máy sử dụng trong mười năm nhưng lại được tài trợ chủ yếu bằng khoản vay đáo hạn sau sáu tháng sẽ tạo ra áp lực thanh khoản hoàn toàn khác một khoản vay dài hạn phù hợp với vòng đời tài sản. Khi tài sản dài hạn được tài trợ bằng nguồn vốn ngắn hạn, doanh nghiệp buộc phải đảo nợ liên tục, và chỉ cần ngân hàng siết hạn mức một kỳ là rủi ro mất khả năng thanh toán xuất hiện dù trên sổ vẫn đang có lãi.
Đó là lý do Bảng cân đối kế toán cần được đọc trước khi quá hào hứng với lợi nhuận. Báo cáo kết quả kinh doanh kể câu chuyện của một kỳ, còn Bảng cân đối lưu lại dấu vết của nhiều năm kinh doanh: khách hàng còn nợ bao nhiêu, hàng còn nằm trong kho bao nhiêu, doanh nghiệp đã đầu tư vào đâu và bao nhiêu phần tài sản thực sự thuộc về chủ sở hữu. Hai báo cáo phải được đọc cùng nhau, và Bảng cân đối nên được đọc trước.
Kết Luận
Một doanh nghiệp có thể tạo ra con số lợi nhuận rất đẹp, nhưng nếu phải thu, tồn kho và nợ vay cùng tăng nhanh hơn lợi nhuận thì câu chuyện phía sau đã không còn đơn giản. Người làm nghề Kế toán và chủ doanh nghiệp nên tập thói quen đọc ý kiến kiểm toán trước, mở Bảng cân đối kế toán trước, rồi mới quay lại nhìn dòng lợi nhuận sau thuế. Đọc báo cáo tài chính không phải để tìm những con số đẹp, mà để tìm những con số không giải thích được cho nhau.
- Mr Wick Kiểm toán -
Đọc Tiếp Trong Loạt Bài
Loạt bài phân tích báo cáo tài chính này gồm ba phần đọc nối nhau. Phần 2 mổ xẻ chất lượng của một con số lợi nhuận và cách đối chiếu lợi nhuận với dòng tiền để biết lãi trên sổ đã thành tiền hay chưa, tại Lợi Nhuận Đẹp Chưa Chắc Đã Là Lợi Nhuận Tốt. Phần 3 đi xuống phần thuyết minh, nơi các con số tổng lộ ra bản chất và nơi những mâu thuẫn giữa các báo cáo hiện rõ nhất, tại Muốn Hiểu Doanh Nghiệp, Hãy Đọc Những Dòng Chữ Nhỏ.
