Ở bài trước, tôi đã nói về “vùng quan sát” – nơi doanh nghiệp bắt đầu lọt vào tầm nhìn của cơ quan thuế, đôi khi chỉ vì một vài chỉ tiêu không còn đi cùng nhau. Nhưng có một chỉ tiêu đặc biệt hơn cả. Nó vừa là nền móng của lợi nhuận, vừa là gốc rễ của nghĩa vụ thuế, và cũng là nơi phát sinh nhiều rủi ro nhất nếu hiểu sai: doanh thu.
Doanh thu không chỉ là con số để khoe tăng trưởng. Với cơ quan thuế, doanh thu là lời khai đầu tiên của doanh nghiệp về việc mình đã thực sự tạo ra giá trị gì trong kỳ. Và vấn đề lớn nhất không nằm ở “bao nhiêu”, mà nằm ở “khi nào”. Ghi nhận doanh thu đúng hay sai thời điểm có thể làm thay đổi hoàn toàn bức tranh thuế của doanh nghiệp, dù tổng số tiền không hề thay đổi.
Nhiều chủ doanh nghiệp nghĩ rằng: có hóa đơn thì ghi nhận doanh thu, chưa xuất hóa đơn thì chưa cần quan tâm. Đó là một cách nghĩ đơn giản, nhưng cũng là điểm bắt đầu của rất nhiều rủi ro. Bởi trong quản lý thuế hiện nay, hóa đơn chỉ là hình thức. Thứ được soi đến cuối cùng vẫn là bản chất giao dịch: hàng hóa đã giao chưa, dịch vụ đã hoàn thành đến mức nào, quyền kiểm soát đã chuyển giao hay chưa, và nghĩa vụ chính của hợp đồng đã được thực hiện tới đâu.
Có những doanh nghiệp ghi nhận doanh thu rất sớm, vì muốn làm đẹp báo cáo, vì cần chỉ tiêu vay vốn, hoặc đơn giản vì quen tay kế toán. Nhưng doanh thu đi trước bản chất giao dịch giống như một cái bóng đi trước con người. Khi thanh tra thuế nhìn vào, họ không hỏi “anh xuất hóa đơn ngày nào”, mà hỏi “anh đã hoàn thành nghĩa vụ gì vào thời điểm đó”. Nếu câu trả lời không rõ ràng, rủi ro bắt đầu hình thành.
Ngược lại, cũng có những doanh nghiệp cố tình ghi nhận doanh thu muộn. Hàng đã giao, tiền đã thu, nhưng doanh thu vẫn được “để lại kỳ sau”. Bề ngoài, điều này có vẻ an toàn vì làm giảm số thuế phải nộp trong kỳ. Nhưng về bản chất, đây là một sự lệch pha nguy hiểm. Khi dòng tiền, hợp đồng và thực tế vận hành đã đi trước, doanh thu bị giữ lại sẽ trở thành điểm bất thường rất rõ khi đối chiếu chéo. Càng che, dấu vết càng đậm.
Điều mà nhiều chủ doanh nghiệp không để ý là: doanh thu luôn được nhìn trong mối quan hệ với dòng tiền, công nợ và chi phí. Một doanh nghiệp ghi nhận doanh thu lớn nhưng dòng tiền không theo kịp sẽ bị đặt câu hỏi. Một doanh nghiệp có tiền về đều nhưng doanh thu lại thấp bất thường cũng không thoát khỏi nghi ngờ. Doanh thu không bao giờ đứng một mình. Nó luôn được đặt vào một bức tranh tổng thể, nơi mọi con số đều phải “nói cùng một câu chuyện”.
Trong thực tế kiểm soát thuế, tôi luôn coi thời điểm ghi nhận doanh thu là “đường gãy” dễ lộ nhất trong hệ thống kế toán. Chỉ cần doanh nghiệp không nhất quán giữa hợp đồng, tiến độ thực hiện, hóa đơn và dòng tiền, thì dù không có ý gian lận, rủi ro vẫn hình thành như một hệ quả tự nhiên. Thuế không cần doanh nghiệp sai hoàn toàn; chỉ cần doanh nghiệp không giải thích được logic của mình, thế là đủ.
Luật thuế, chuẩn mực kế toán và chế độ kế toán hiện hành đều nhấn mạnh một điều tưởng chừng đơn giản: ghi nhận doanh thu phải phù hợp với bản chất và thời điểm hoàn thành nghĩa vụ. Nhưng giữa “đọc hiểu” và “vận dụng đúng” luôn có một khoảng cách. Khoảng cách đó không đo bằng kiến thức, mà đo bằng tư duy quản trị. Khi chủ doanh nghiệp vẫn coi doanh thu chỉ là con số để báo cáo, thì rủi ro thuế chỉ là vấn đề thời gian.
Tôi viết bài này để nhắc một điều rất căn bản: doanh thu không phải là thứ muốn ghi lúc nào cũng được. Mỗi thời điểm ghi nhận đều mang theo một thông điệp pháp lý. Ghi sớm hay ghi muộn không chỉ ảnh hưởng đến lợi nhuận, mà còn quyết định doanh nghiệp đang đứng ở đâu trong con mắt của cơ quan thuế. Hiểu đúng thời điểm doanh thu là bước đầu tiên để kiểm soát rủi ro thuế một cách chủ động, thay vì chạy theo xử lý khi mọi việc đã muộn.
Trong bài tiếp theo của chuỗi “Tư duy thuế cho chủ doanh nghiệp”, tôi sẽ đi sâu vào một câu hỏi rất thực tế: vì sao có doanh thu, có hóa đơn, có hợp đồng, nhưng vẫn bị loại chi phí và truy thu thuế? Đây là điểm giao nhau giữa doanh thu và chi phí – nơi rất nhiều doanh nghiệp nghĩ mình an toàn, nhưng thực ra lại đang đứng ngay mép rủi ro mà không hề hay biết.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Tel: 093 670 9396
