Trong thời gian gần đây, khi câu chuyện chuyển đổi từ thuế khoán sang thuế kê khai ngày 1.1.2026 đang đến gần, nhiều hộ kinh doanh bày tỏ lo lắng: “Trước nay tôi làm khoán, không có đủ hóa đơn mua hàng, lỡ sau này bị loại hết chi phí thì sao?” Đây là nỗi lo có thật, nhưng lại bắt nguồn từ sự hiểu lầm bản chất của việc chuyển phương pháp tính thuế. Và sự thật là: sẽ không bao giờ có chuyện hộ kinh doanh khoán bị loại toàn bộ chi phí chỉ vì thiếu hóa đơn đầu vào. Bản chất của sự chuyển đổi này nằm ở phương pháp quản lý mới, chứ không phải là “xét lại” quá khứ.
Thứ nhất, cần hiểu rõ: thuế khoán và thuế kê khai là hai cơ chế tính thuế hoàn toàn khác nhau, vận hành dựa trên hai “nguyên tắc sống” riêng biệt. Ở cơ chế khoán, Nhà nước tính thuế dựa trên doanh thu ước lượng – nghĩa là cơ quan thuế không yêu cầu hộ kinh doanh chứng minh từng đồng chi phí hay xuất trình hóa đơn cho từng lần mua hàng. Khi đó, việc hộ kinh doanh có hay không có hóa đơn đầu vào không ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế, vì toàn bộ số thuế phải nộp đã được cơ quan thuế xác định bằng tỷ lệ khoán. Luật và các văn bản hướng dẫn trước nay chưa từng có quy định nào buộc hộ khoán phải tập hợp đủ hóa đơn chứng từ đầu vào. Điều duy nhất được nhấn mạnh là phải chứng minh được nguồn gốc, xuất xứ hợp pháp của hàng hóa – nghĩa là hàng phải có nguồn mua rõ ràng, hợp pháp, không vi phạm pháp luật.
Thứ hai, khi bước sang cơ chế kê khai, hộ kinh doanh không bị “kiểm toán ngược” quá khứ. Cơ quan thuế không truy ngược lại toàn bộ hàng hóa, chi phí của giai đoạn khoán để loại chi phí, bởi vì trong giai đoạn khoán, cơ quan thuế đã thu đủ thuế theo tỷ lệ doanh thu khoán rồi. Việc chuyển đổi sang kê khai chỉ là mở ra một chương mới về cách quản lý thuế, chứ không phải “xét lại hồ sơ cũ”. Vì vậy, nỗi lo “không có hóa đơn đầu vào cũ thì sẽ không được tính chi phí” hoàn toàn không có cơ sở pháp lý. Từ thời điểm chuyển đổi, hộ kinh doanh chỉ cần xác định tồn kho đầu kỳ và kê khai hoạt động mới theo đúng phương pháp kê khai, là đã đủ điều kiện để bước vào giai đoạn mới an toàn.
Thứ ba, đối với hàng hóa tồn kho từ thời khoán chuyển sang kê khai, pháp luật không yêu cầu hộ kinh doanh phải có đầy đủ hóa đơn đầu vào cho từng mặt hàng cũ. Bởi đây là tài sản có thật, hình thành hợp pháp trong quá trình kinh doanh, không phải là chi phí của kỳ kê khai mới. Hộ kinh doanh chỉ cần lập danh sách, biên bản kiểm kê tồn kho và chứng minh được hàng hóa đó có thật, có nguồn gốc rõ ràng, là đủ điều kiện ghi nhận tồn đầu kỳ. Kể cả khi hàng hóa trước đó mua từ chợ, làng nghề, hay nguồn nhỏ lẻ không có hóa đơn VAT, hộ kinh doanh vẫn có thể kê khai hợp pháp bằng cách lập bảng kê mua hàng không hóa đơn theo hướng dẫn của Bộ Tài chính, có xác nhận và chứng từ thanh toán.
Thứ tư, khi chuyển sang kê khai, trách nhiệm mới không phải là “truy lỗi cũ” mà là “học cách minh bạch mới”. Từ năm 2026, hộ kinh doanh sẽ bắt đầu xuất hóa đơn đầu ra, ghi nhận doanh thu, chi phí, và hàng tồn kho theo sổ sách. Dù trước đây không có hóa đơn đầu vào cho hàng tồn, nhưng khi bán ra, hộ vẫn xuất hóa đơn bình thường và kê khai doanh thu – đó mới là điều pháp luật yêu cầu. Cơ quan thuế không loại bỏ chi phí của quá khứ, mà chỉ kiểm soát chi phí phát sinh từ thời điểm áp dụng phương pháp kê khai trở đi. Nói cách khác, mọi thứ bắt đầu lại từ đầu, nhưng trên nền tảng minh bạch hơn.
Thực tế, điều mà hộ kinh doanh cần cẩn trọng không phải là thiếu hóa đơn đầu vào, mà là không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa. Nếu hàng nhập lậu, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc – đó mới là điều khiến cơ quan chức năng xử lý nghiêm. Còn nếu hàng hóa là thật, mua bán hợp pháp, có sổ ghi chép, có thanh toán thực tế thì không ai có thể “loại” chi phí của bạn chỉ vì thiếu tờ hóa đơn. Cái đáng lo không phải là “thiếu giấy”, mà là thiếu tính minh bạch trong hành vi kinh doanh. Và điều này hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của người chủ hộ.
Tổng kết lại, sự chuyển đổi từ khoán sang kê khai không phải là cơn bão truy thu, mà là cánh cửa mở ra cơ hội để hộ kinh doanh bước vào thời kỳ mới – rõ ràng, tự tin, và trưởng thành hơn. Không ai bị “trừng phạt” vì đã làm khoán, không ai bị loại chi phí vì quá khứ thiếu hóa đơn. Nhà nước hiểu rằng suốt nhiều năm qua, hộ kinh doanh đã hoạt động theo cơ chế đặc thù của mình – giản đơn, linh hoạt, và phù hợp với thực tế. Giờ đây, việc chuyển đổi chỉ là đưa mọi hoạt động ấy lên một cấp độ chuyên nghiệp hơn, với hóa đơn điện tử, sổ sách chuẩn chỉnh và cơ hội tiếp cận tín dụng, đối tác, và phát triển lâu dài.
Điều quan trọng nhất, là hộ kinh doanh không nên sợ hãi, mà nên chuẩn bị. Hãy kiểm kê lại hàng tồn, lưu lại nguồn gốc hàng hóa, làm quen dần với việc ghi chép và quản lý hóa đơn. Khi hiểu đúng bản chất, bạn sẽ thấy rằng chuyển từ khoán sang kê khai không phải là “vòng kiểm tra”, mà là bước tiến hóa tất yếu của nghề kinh doanh – nơi người làm thật, làm đúng sẽ được bảo vệ và được công nhận. Và có lẽ, chính từ sự thay đổi này, một thế hệ hộ kinh doanh mới đang hình thành – bản lĩnh hơn, minh bạch hơn, và sẵn sàng đồng hành cùng nền kinh tế chính thức của Việt Nam.
Mr Wick Kiểm toán - ATC Academy
Đào tạo, Tư vấn Giải pháp cho Doanh nghiệp, Hộ Kinh doanh
Liên hệ Đào tạo KTTH, KTT và Tax Tel: 093 670 9396
