0Lộ trình buổi học

1Giá thành là gì 3 phút

• Giá thành sản xuất (Z) là toàn bộ chi phí sản xuất tính cho số sản phẩm đã hoàn thành trong kỳ. Bút toán nhận diện: Nợ 155 (hoặc 632 nếu bán thẳng) / Có 154.
• Giá vốn là chi phí của số sản phẩm đã bán (Nợ 632 / Có 155). Giá bán là doanh thu (Có 511). Giá trị xuất kho là mọi thứ ra khỏi kho (Có 152, 155, 156) bất kể đi đâu.
• Giá thành chỉ gồm chi phí trong phạm vi phân xưởng: nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung. Chi phí bán hàng, quản lý, tài chính không bao giờ vào giá thành.
• Giá thành là số tương đối: nó phụ thuộc cách ước tính dở dang và cách phân bổ. Việc của kế toán là chọn phương pháp hợp lý, làm nhất quán và chứng minh được bằng hồ sơ.

2Dòng chi phí và tài khoản 4 phút

• Từ năm tài chính 2026 áp dụng TT 99/2025 thay TT 200. Ba thay đổi chạm giá thành: bỏ 611 và 631; 242 là "chi phí chờ phân bổ"; không còn trích trước sửa chữa lớn (sửa xong mới phân bổ qua 2413 → 242 → 627).
• Doanh nghiệp nhỏ và vừa theo TT 133 không có 621/622/627, ghi thẳng 154 chi tiết; công thức và phương pháp không đổi.
• Ba "van" quyết định giá thành đúng: chứng từ đầu vào có mã đối tượng; dở dang được kiểm kê; đầu ra có phiếu nhập kho và biên bản sản phẩm hỏng, phế liệu.

3Công thức Z và vai trò của dở dang 4 phút

• C là số có chứng từ. D_ck là ước tính. Ước tính cao thì giá thành kỳ này thấp, lãi gộp đẹp, và kỳ sau gánh ngược lại.
• D_ck phải bằng số dư Nợ 154 chi tiết và bằng biên bản kiểm kê ba bên: thống kê đếm, kỹ thuật xác nhận mức độ hoàn thành, kế toán lập bảng tính.
• Ba trạng thái dở dang tại xưởng: vật tư xuất chưa dùng (tính theo giá xuất); đang chế biến (theo mức độ hoàn thành); xong nhưng chưa có phiếu nhập kho (100%, không được tính là hoàn thành).

4Tập hợp, phân bổ và công suất bình thường 5 phút

• Xác định đối tượng trước: đối tượng tập hợp chi phí là nơi phát sinh (phân xưởng, giai đoạn, đơn hàng); đối tượng tính giá thành là kết quả cần biết giá (sản phẩm, nửa thành phẩm, đơn hàng). Mọi chứng từ phải mang mã đối tượng.
• Phân bổ bằng hệ số: H = tổng chi phí cần phân bổ / tổng tiêu chuẩn phân bổ; chi phí của đối tượng i = H × tiêu chuẩn của i. NVL chính dùng định mức × sản lượng; CPSXC dùng giờ máy hoặc lương công nhân trực tiếp. Tiêu thức phải nhất quán giữa các kỳ.
• Nhân công trực tiếp = lương + 23,5% trích theo lương (BHXH 17,5%, BHYT 3%, BHTN 1%, kinh phí công đoàn 2%) + trích trước lương nghỉ phép nếu có. Phần 10,5% của người lao động không phải chi phí.
• CPSXC phải tách cố định và biến đổi. Cố định phân bổ theo công suất bình thường; nếu sản lượng thực tế thấp hơn, phần không phân bổ ghi Nợ 632 / Có 627, không được đưa vào giá thành.

5Bốn cách đánh giá dở dang 4 phút

• Quy tắc chung: chi phí bỏ một lần từ đầu (NVL chính) tính 100% cho sản phẩm dở; chi phí bỏ dần (nhân công, sản xuất chung) tính theo mức độ hoàn thành.
• Nhiều giai đoạn: nửa thành phẩm của giai đoạn trước là "NVL chính" của giai đoạn sau.
• Chọn theo bản chất chi phí, ghi vào quy chế hạch toán, không đổi giữa chừng.

6Chọn phương pháp tính giá thành 5 phút

7Tình huống đặc thù và góc thuế 3 phút

• Sản phẩm hỏng: trong định mức ở lại giá thành; ngoài định mức thì phế liệu → 152, bồi thường → 138/334, phần còn lại → 632.
• Ngừng sản xuất: theo kế hoạch trích trước qua 335; bất thường thì sau bồi thường vào 632.
• Gia công: thuê ngoài theo dõi 154 chi tiết nhà gia công, vật tư vẫn là của mình; nhận gia công thì vật tư của khách không ghi 152.
• Chạy thử TSCĐ vào nguyên giá trừ thu hồi; sản xuất thử sản phẩm là chi phí sản xuất.
• Thuế TNDN từ kỳ 2025: Luật 67/2025, NĐ 320/2025, TT 20/2026. Không còn điều khoản riêng về định mức tiêu hao, nhưng định mức, biên bản kiểm kê, hồ sơ xử lý hao hụt vẫn là thứ chứng minh chi phí có thật. Chênh lệch kế toán – thuế xử lý trên tờ khai, không sửa giá thành kế toán.

8Quy trình bốn bước và hồ sơ 2 phút

1.1Giá thành là gì và không phải là gì

Bốn khái niệm hay bị dùng lẫn lộn trong doanh nghiệp. Cách phân biệt chắc chắn nhất là nhìn vào tài khoản ghi Nợ và ghi Có của nghiệp vụ.

Hai điểm đáng nhớ về bản chất của giá thành:

• Giá thành gắn với khối lượng hoàn thành, chi phí sản xuất gắn với kỳ. Chi phí sản xuất tháng 3 là mọi khoản 621, 622, 627 phát sinh trong tháng 3, bất kể sản phẩm xong hay chưa. Giá thành tháng 3 chỉ tính cho số sản phẩm hoàn thành trong tháng 3, nên phải cộng dở dang đầu kỳ và trừ dở dang cuối kỳ (Chương 4).
• Giá thành chỉ gồm chi phí trong phạm vi phân xưởng. TT 99 liệt kê rõ những gì không được đưa vào TK 154: chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí tài chính, chi phí khác, chi phí thuế TNDN, chi đầu tư xây dựng cơ bản, các khoản chi được trang trải bằng nguồn khác. Và ngay trong phân xưởng, phần chi phí vượt mức bình thường cũng không được vào giá thành (Chương 2).

1.2Bản đồ dòng chi phí trong doanh nghiệp sản xuất

Một doanh nghiệp sản xuất là một dòng chảy liên tục của vật tư, tiền và sản phẩm. Phần giá thành nằm ở giữa, tại phân xưởng: cái gì đi vào phân xưởng là chi phí sản xuất, cái gì đi ra là sản phẩm (hoặc phế liệu, sản phẩm hỏng).

Khi nhìn bản đồ này, bạn thấy ngay ba "van" quyết định độ chính xác của giá thành:

1. Van đầu vào: chi phí có được ghi đúng đối tượng không? Phiếu xuất kho có ghi mã sản phẩm, mã đơn hàng, mã phân xưởng không? Bảng chấm công có tách theo sản phẩm không?
2. Van dở dang: số dư 154 cuối kỳ có được kiểm kê và đánh giá hợp lý không?
3. Van đầu ra: sản phẩm nhập kho có phiếu nhập và biên bản kiểm tra chất lượng không? Phế liệu, sản phẩm hỏng có được ghi nhận không?

Chương 3 nói về van đầu vào, Chương 4 về van dở dang, Chương 5 và 6 về van đầu ra.

1.3Ba loại hình giá thành và doanh nghiệp "lai"

Ebook này tập trung vào loại hình thứ nhất, nhưng công thức và phương pháp dùng chung cho cả ba. TT 99 hướng dẫn TK 154 theo ba ngành (công nghiệp, dịch vụ, xây dựng) với cùng một bộ nguyên tắc.

Doanh nghiệp "lai" là chuyện thường. Một công ty gia công kim loại tấm có thể cùng lúc: tự sản xuất khung máy để bán (giá thành sản xuất); nhận cắt, chấn thuê cho công ty khác để tận dụng máy (giá thành dịch vụ gia công); mang chi tiết đi mạ ở xưởng ngoài (thuê gia công); và lắp đặt dây chuyền cho khách tại hiện trường (xây lắp). Kế toán phải tách lĩnh vực ngay từ danh mục, vì chi phí chung của nhà máy sẽ phải phân bổ cho từng lĩnh vực trước, rồi mới phân bổ cho từng sản phẩm hoặc đơn hàng trong lĩnh vực đó.

1.4Bộ câu hỏi 5W1H khi nhận việc kế toán giá thành

Dù bạn vào một công ty mới thành lập, thay thế người tiền nhiệm đã nghỉ, hay tiếp quản một hệ thống không ai hướng dẫn, hãy lùi lại và trả lời sáu câu hỏi sau. Mỗi câu trả lời dẫn tới một quyết định cụ thể về danh mục và cách tập hợp chi phí.

1.5Quy trình bốn bước và sản phẩm của từng bước

Tài liệu cần thu thập trong tuần đầu

1. Sơ đồ quy trình công nghệ và lưu đồ sản xuất của phòng kỹ thuật; danh mục máy móc và công suất thiết kế.
2. Bảng định mức vật tư (BOM) hiện hành, kèm ngày ban hành và người duyệt; định mức lao động nếu có.
3. Quy chế hạch toán nội bộ hoặc chính sách kế toán đang áp dụng cho hàng tồn kho (phương pháp tính giá xuất kho, phương pháp đánh giá dở dang, tiêu thức phân bổ).
4. Sổ chi tiết 154, 621, 622, 627 và thẻ tính giá thành ba kỳ gần nhất; biên bản kiểm kê dở dang kỳ gần nhất.
5. Báo cáo sản lượng của thống kê phân xưởng và báo cáo nhập xuất tồn của thủ kho cùng kỳ, để đối chiếu với sổ kế toán.
6. Danh mục đơn hàng đang mở, hợp đồng gia công (thuê ngoài và nhận gia công) đang thực hiện.

1.6Kế toán giá thành không làm một mình

Phần lớn số liệu giá thành không sinh ra ở phòng kế toán. Kế toán giá thành là người tổng hợp và kiểm soát, nên phải thiết lập được quan hệ làm việc với bốn đầu mối sau. Hãy viết việc này thành quy trình nội bộ, có mẫu biểu và thời hạn.

2.1Văn bản điều chỉnh và tình trạng hiệu lực

2.2Giá gốc sản phẩm: gồm gì và không gồm gì

TT 99, hướng dẫn TK 155 mục 1b, quy định sản phẩm do sản xuất chính và sản xuất phụ làm ra phải xác định theo giá thành sản xuất (giá gốc), gồm: chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp; chi phí nhân công trực tiếp; chi phí sản xuất chung; và những chi phí có liên quan trực tiếp khác đến việc sản xuất sản phẩm. Trong đó:

• CPSXC biến đổi phân bổ hết vào chi phí chế biến theo chi phí thực tế phát sinh.
• CPSXC cố định phân bổ dựa trên công suất bình thường của máy móc thiết bị. Công suất bình thường là số lượng sản phẩm đạt được ở mức trung bình trong các điều kiện sản xuất bình thường. Thực tế cao hơn công suất bình thường: phân bổ theo thực tế. Thực tế thấp hơn: chỉ phân bổ theo công suất bình thường, phần còn lại ghi nhận vào giá vốn hàng bán trong kỳ.

Mục 1c cùng tài khoản liệt kê những gì không được tính vào giá gốc sản phẩm:

1. Chi phí nguyên liệu, vật liệu, chi phí nhân công và các chi phí sản xuất, kinh doanh khác phát sinh trên mức bình thường;
2. Chi phí bảo quản hàng tồn kho, trừ chi phí bảo quản cần thiết cho quá trình sản xuất tiếp theo;
3. Chi phí bán hàng;
4. Chi phí quản lý doanh nghiệp.

Sản phẩm thuê ngoài gia công được đánh giá theo giá thành thực tế gia công: chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp, tiền thuê gia công và chi phí khác liên quan trực tiếp đến quá trình gia công (mục 1đ).

2.3Sơ đồ tài khoản giá thành theo TT 99

Các bút toán giá thành chuẩn theo TT 99 (ngành công nghiệp)

Bảng tra đầy đủ hơn, có cả TT 133, ở Phụ lục A.

2.4Doanh nghiệp nhỏ và vừa theo TT 133 khác ở đâu

• Không có 621, 622, 627. Chi phí sản xuất ghi thẳng Nợ 154 chi tiết theo khoản mục và đối tượng (ví dụ 154-NVL, 154-NC, 154-SXC, hoặc chi tiết theo sản phẩm với cột khoản mục trên sổ). Công thức Z = Dđk + C − Dck, các phương pháp đánh giá dở dang và tính giá thành không đổi; chỉ khác chỗ ghi.
• Nguyên tắc công suất bình thường vẫn áp dụng vì xuất phát từ VAS 02: phần CPSXC cố định không phân bổ ghi Nợ 632 / Có 154 (hoặc trừ ngay khi tập hợp).
• Được chọn áp dụng TT 99. Theo tài liệu tập huấn TT 99 của Bộ Tài chính, doanh nghiệp nhỏ và vừa được lựa chọn áp dụng TT 99 nhưng phải nhất quán tối thiểu một năm tài chính và trình bày lại số liệu so sánh. Bộ Tài chính có kế hoạch sửa đổi TT 133 giai đoạn 2026–2027; theo dõi văn bản mới.

2.5Điểm mới của TT 99 ảnh hưởng tới giá thành

2.6Đối chiếu TT 200 → TT 99 cho phần giá thành

2.7Những khoản phải đi thẳng vào giá vốn, không qua giá thành

Đây là điểm kế toán hay bỏ sót nhất và cũng là điểm thanh tra dễ bắt nhất. TT 99 nhắc lại ở năm chỗ (TK 621 mục 1e; 622 mục 1đ; 627 mục 1đ; 154 mục 1đ, 6a–d; 632 mục 1d, 1đ): các khoản sau được tính ngay vào giá vốn hàng bán, kể cả khi sản phẩm chưa bán, sau khi trừ bồi thường nếu có.

Thế nào là "mức bình thường"? TT 99 không đưa ra con số; doanh nghiệp xác định bằng định mức kỹ thuật, tỷ lệ hao hụt cho phép và công suất bình thường được ban hành trong quy chế. Không có văn bản nội bộ thì không có cơ sở để tách, và toàn bộ chi phí sẽ bị dồn vào giá thành, làm giá thành đơn vị "gánh" cả sự cố và công suất nhàn rỗi.

3.1Đối tượng tập hợp chi phí, đối tượng tính giá thành, kỳ tính giá thành

Kỳ tính giá thành thường trùng kỳ báo cáo (tháng, quý) với sản xuất hàng loạt; trùng thời điểm hoàn thành với đơn đặt hàng, công trình. Đơn vị tính giá thành phải thống nhất và phù hợp tính chất sản phẩm (cái, bộ, kg, tấn, m, lít, giờ dịch vụ).

3.2Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp

Nguyên tắc: ghi Nợ 621 theo giá thực tế xuất kho, theo từng đối tượng sử dụng nếu xác định được; nếu không, tập hợp chung rồi cuối kỳ phân bổ theo tiêu thức phù hợp (TT 99, TK 621 mục 1c, 1d). NVL xuất dùng không hết nhập lại kho ghi giảm 621. Phần vượt mức bình thường kết chuyển ngay vào 632.

Phân bổ NVL dùng chung theo hệ số

Tiêu chuẩn phân bổ phải tỷ lệ thuận với chi phí cần phân bổ. Với NVL chính: định mức tiêu hao × sản lượng, khối lượng sản phẩm, hệ số kỹ thuật. Với vật liệu phụ, nhiên liệu: định mức, lượng NVL chính đã dùng, giờ máy.

3.3Chi phí nhân công trực tiếp

Gồm: tiền lương, tiền công, phụ cấp, các khoản trích theo lương (BHXH, BHYT, BHTN, kinh phí công đoàn) của lao động trực tiếp sản xuất thuộc danh sách của doanh nghiệp và lao động thuê ngoài theo công việc. Không gồm: nhân viên quản lý phân xưởng (627), nhân viên bán hàng (641), quản lý doanh nghiệp (642). Riêng xây lắp: các khoản trích theo lương của công nhân trực tiếp xây lắp ghi vào 627, không ghi 622 (TT 99, TK 622 mục 1a–c).

Tỷ lệ trích theo lương hiện hành

Tính trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH (không phải "lương cơ bản" như giáo trình cũ), có trần 20 lần lương cơ sở với BHXH, BHYT và 20 lần lương tối thiểu vùng với BHTN. Tỷ lệ theo Luật BHXH 41/2024, Luật Việc làm, Luật BHYT và Luật Công đoàn 2024, đang áp dụng tại 2026; doanh nghiệp đủ điều kiện có thể được giảm mức đóng kinh phí công đoàn theo Nghị định hướng dẫn. Đối chiếu lại tại thời điểm áp dụng.

3.4Chi phí sản xuất chung: nội dung và tiêu thức phân bổ

CPSXC là chi phí phục vụ sản xuất phát sinh trong phạm vi phân xưởng, tập hợp theo từng phân xưởng trên 627 với bảy tiểu khoản (6271–6278), và bắt buộc tách cố định với biến đổi (TT 99, TK 627 mục 1đ):

• Cố định: thường không thay đổi theo sản lượng: khấu hao, tiền thuê xưởng, lương quản đốc và nhân viên phân xưởng, bảo dưỡng định kỳ, chi phí quản lý hành chính của phân xưởng.
• Biến đổi: thay đổi trực tiếp theo sản lượng: vật liệu gián tiếp, nhân công gián tiếp theo ca, điện năng sản xuất, nhiên liệu.

Khi một phân xưởng làm nhiều sản phẩm, CPSXC được phân bổ theo tiêu thức phù hợp và nhất quán giữa các kỳ (TK 627 mục 1e). Tiêu thức thường dùng:

3.5Công suất bình thường và CPSXC cố định không phân bổ

Công suất bình thường là số lượng sản phẩm đạt được ở mức trung bình trong các điều kiện sản xuất bình thường (TT 99, TK 627 mục 1đ; TK 155 mục 1b). Cách xác định trong thực hành: lấy sản lượng trung bình của một số kỳ gần nhất hoạt động ổn định, có tính thời gian ngừng máy bảo dưỡng theo kế hoạch, không tính thời gian ngừng do sự cố hoặc thiếu đơn hàng; ban hành bằng văn bản và rà soát hằng năm. Đơn vị đo có thể là sản phẩm quy đổi, giờ máy hoặc giờ công.

3.6Chi phí chờ phân bổ (242) và chi phí phải trả (335) trong giá thành

3.7Sổ chi tiết và bảng tổng hợp chi phí sản xuất

Sổ chi tiết chi phí sản xuất mở cho từng tài khoản 621, 622, 627, 154 theo từng đối tượng, có cột chia theo yếu tố hoặc khoản mục. Cuối kỳ lập Bảng tổng hợp chi phí sản xuất theo phân xưởng và sản phẩm; tổng của bảng phải bằng số phát sinh Nợ 154 trên sổ cái cộng phần đã chuyển 632.

4.1Vì sao dở dang quyết định độ tin cậy của giá thành

Công thức giá thành chỉ có ba thành phần, và hai trong ba thành phần là số dở dang:

Chi phí phát sinh trong kỳ là số đã có chứng từ. Dở dang cuối kỳ là số ước tính. Vì vậy mọi sai lệch của D_ck đi thẳng vào giá thành kỳ này, rồi đi ngược chiều vào giá thành kỳ sau (vì D_ck kỳ này chính là D_đk kỳ sau). Ước tính dở dang cao hơn thực tế làm giá thành kỳ này thấp, lãi gộp cao; kỳ sau ngược lại. Đây là lý do cơ quan thuế và kiểm toán luôn soi số dư TK 154.

Về sổ sách, giá trị dở dang cuối kỳ chính là số dư Nợ TK 154 chi tiết theo từng đối tượng tính giá thành (sản phẩm, đơn hàng, phân xưởng, giai đoạn). Số này phải khớp với biên bản kiểm kê và bảng tính dở dang.

Ba trạng thái dở dang thường gặp tại phân xưởng

Kiểm kê dở dang: ai, khi nào, ghi gì

• Ai: thống kê phân xưởng đếm, kỹ thuật xác nhận mức độ hoàn thành, kế toán giá thành chứng kiến và lập bảng tính.
• Khi nào: đúng thời điểm khóa sổ (cuối tháng, cuối quý) hoặc khi kết thúc đơn hàng, lô sản xuất.
• Ghi gì: số lượng theo từng công đoạn, mức độ hoàn thành (%), NVL đã xuất chưa dùng, thành phẩm chờ nhập kho, phế liệu. Biên bản có chữ ký ba bên và là hồ sơ bắt buộc khi giải trình.

4.2Phương pháp chi phí nguyên vật liệu chính (hoặc NVL trực tiếp)

Tư tưởng: sản phẩm dở dang chỉ "gánh" chi phí nguyên vật liệu chính (hoặc toàn bộ NVL trực tiếp). Toàn bộ chi phí chế biến (nhân công, sản xuất chung) tính hết cho sản phẩm hoàn thành trong kỳ. Vì NVL chính thường bỏ vào một lần từ đầu, sản phẩm dở và sản phẩm hoàn thành chịu NVL chính như nhau, nên không cần mức độ hoàn thành.

Q_ht: số lượng hoàn thành; Q_d: số lượng dở dang cuối kỳ. Đây là công thức bình quân gia quyền: gộp dở dang đầu kỳ với phát sinh rồi chia đều cho cả hai nhóm.

4.3Phương pháp sản lượng hoàn thành tương đương

Tư tưởng: sản phẩm dở dang gánh đủ mọi khoản mục chi phí, nhưng theo mức độ hoàn thành. Để làm được, quy đổi sản phẩm dở thành số sản phẩm hoàn thành "tương đương":

Rồi tách hai nhóm chi phí:

• Chi phí bỏ một lần từ đầu (thường là NVL chính): sản phẩm dở chịu như sản phẩm hoàn thành, dùng công thức mục 4.2 với Q_d.
• Chi phí bỏ dần theo mức độ chế biến (NVL phụ bỏ dần, nhân công, sản xuất chung): dùng Q_tđ.

4.4Phương pháp 50% chi phí chế biến

Tư tưởng: là phương pháp sản lượng tương đương nhưng giả định mọi sản phẩm dở dang hoàn thành 50% về chi phí chế biến, để khỏi phải xác định mức độ hoàn thành từng kỳ. NVL chính vẫn tính 100%.

4.5Phương pháp chi phí định mức

Tư tưởng: không dùng chi phí thực tế của kỳ, mà dùng định mức chi phí cho từng khoản mục nhân với số lượng dở dang (và mức độ hoàn thành đối với chi phí chế biến). Đây là cách nhiều doanh nghiệp và phần mềm áp dụng dưới tên gọi "đánh giá theo giá thành kế hoạch".

4.6So sánh bốn phương pháp và cách lựa chọn

Cùng một phân xưởng, cùng một tháng, giá thành đơn vị dao động từ 259.158 đến 263.556 đồng chỉ vì cách ước tính dở dang. Với doanh nghiệp có dở dang lớn (đóng tàu, cơ khí nặng, xây lắp), khoảng dao động này có thể bằng cả lợi nhuận của kỳ. Ba kết luận:

1. Chọn phương pháp theo bản chất chi phí, không theo con số đẹp: NVL chính áp đảo thì chọn 4.2; chi phí chế biến đáng kể và dở dang không đều thì chọn 4.3; có định mức tốt thì 4.5; 4.4 chỉ khi dở dang nhỏ và đều.
2. Nhất quán giữa các kỳ. Phương pháp đánh giá dở dang là một phần chính sách kế toán hàng tồn kho; khi thay đổi phải có lý do, áp dụng từ đầu kỳ kế toán và thuyết minh trên báo cáo tài chính. Ví dụ mục 4.2 cho thấy đổi phương pháp giữa chừng làm 8.000.000 chi phí "trôi" từ kỳ trước sang kỳ này.
3. Văn bản hóa phương pháp đã chọn trong quy chế hạch toán nội bộ (TT 99 yêu cầu doanh nghiệp ban hành tài liệu hướng dẫn khi tự thiết kế chi tiết tài khoản và phương pháp) để làm căn cứ giải trình.

4.7Dở dang trong quy trình nhiều giai đoạn

Khi sản phẩm đi qua nhiều phân xưởng nối tiếp, nửa thành phẩm (NTP) của giai đoạn trước là đầu vào của giai đoạn sau. Nguyên tắc đánh giá dở dang ở giai đoạn sau:

• Giá trị NTP nhận từ giai đoạn trước được coi như NVL chính của giai đoạn sau: sản phẩm dở của giai đoạn sau chịu 100% giá trị NTP (vì NTP đã hoàn thành ở giai đoạn trước).
• Chi phí phát sinh thêm ở giai đoạn sau (nhân công, sản xuất chung của giai đoạn đó) đánh giá theo mức độ hoàn thành của giai đoạn đó.
• Khi cần chi tiết theo khoản mục gốc, tách giá trị NTP trong dở dang theo tỷ trọng khoản mục của NTP.

4.8Sai lầm thường gặp · Điều cần nhớ · Căn cứ

5.1Phương pháp giản đơn (trực tiếp) và thẻ tính giá thành

Áp dụng khi: quy trình công nghệ khép kín một giai đoạn, ít mặt hàng, khối lượng lớn, chu kỳ ngắn (điện, nước, khai thác, xi măng, bao bì đơn giản). Đối tượng tập hợp chi phí trùng với đối tượng tính giá thành: chính là sản phẩm.

Trình tự: (1) tập hợp chi phí theo khoản mục trên 621, 622, 627 chi tiết sản phẩm; (2) kiểm kê và đánh giá dở dang cuối kỳ (Chương 4); (3) tính Z và z; (4) lập thẻ tính giá thành; (5) kết chuyển và nhập kho.

Hộp mở rộng: chi phí sản xuất chung cố định và công suất bình thường

Theo VAS 02, chi phí sản xuất chung cố định (khấu hao, tiền thuê xưởng, lương quản đốc) được phân bổ vào chi phí chế biến theo công suất bình thường. Nếu sản lượng thực tế thấp hơn công suất bình thường, phần chi phí cố định không phân bổ không được đưa vào giá thành mà ghi nhận vào giá vốn hàng bán trong kỳ. Nếu sản lượng thực tế cao hơn, phân bổ theo thực tế để chi phí cố định không bị tính thừa. Chi phí sản xuất chung biến đổi phân bổ hết theo thực tế.

5.2Phương pháp hệ số

Áp dụng khi: cùng một quy trình, cùng loại nguyên liệu, đồng thời thu được nhiều loại sản phẩm chính khác nhau (hóa chất, đúc nhiều cỡ, chế biến dầu, sản xuất bia nhiều loại). Chi phí không tách riêng được cho từng loại, nên tập hợp cho cả quy trình rồi phân bổ bằng hệ số quy đổi do kỹ thuật xây dựng (dựa trên định mức, trọng lượng, giá bán, thời gian máy…).

Trình tự: (1) tính tổng Z của cả nhóm sản phẩm như phương pháp giản đơn; (2) quy đổi sản lượng từng loại về sản phẩm tiêu chuẩn: Q_tc = Σ (Q_i × H_i); (3) z_tc = Z_nhóm / Q_tc; (4) Z_i = Q_i × H_i × z_tc; z_i = H_i × z_tc. Làm theo từng khoản mục để có thẻ tính giá thành.

5.3Phương pháp tỷ lệ

Áp dụng khi: cùng quy trình thu được nhóm sản phẩm cùng loại nhưng khác quy cách, kích cỡ, phẩm cấp (gạch ốp lát nhiều cỡ, ống thép nhiều đường kính, quần áo nhiều size). Thay vì hệ số, dùng giá thành kế hoạch (hoặc định mức) đơn vị của từng quy cách làm chuẩn phân bổ.

Trình tự: (1) tính tổng Z thực tế của cả nhóm theo khoản mục; (2) tính tổng Z kế hoạch của nhóm = Σ (Q_i × z_kh,i) theo khoản mục; (3) tỷ lệ giá thành từng khoản mục = Z thực tế / Z kế hoạch; (4) Z thực tế từng quy cách = Q_i × z_kh,i × tỷ lệ.

5.4Phương pháp đơn đặt hàng

Áp dụng khi: sản xuất đơn chiếc hoặc hàng loạt nhỏ theo yêu cầu riêng của khách (cơ khí chế tạo, đóng tàu, nội thất theo thiết kế, in ấn, phần mềm theo dự án). Đối tượng tập hợp chi phí và tính giá thành là từng đơn đặt hàng; kỳ tính giá thành là khi đơn hoàn thành, không nhất thiết trùng kỳ báo cáo.

Trình tự: (1) mở mã đơn hàng trên 154 chi tiết ngay khi nhận đơn; (2) chi phí trực tiếp ghi thẳng theo mã đơn (phiếu xuất kho, bảng chấm công ghi rõ đơn hàng); (3) CPSXC phân bổ theo tiêu thức hợp lý (giờ công, lương NCTT, giờ máy); (4) đơn hoàn thành: toàn bộ chi phí lũy kế là Z; đơn chưa hoàn thành: toàn bộ chi phí lũy kế là dở dang.

5.5Phương pháp phân bước có tính giá thành nửa thành phẩm (kết chuyển tuần tự)

Áp dụng khi: quy trình công nghệ phức tạp kiểu liên tục, nhiều giai đoạn nối tiếp; nửa thành phẩm (NTP) của giai đoạn trước là đối tượng chế biến của giai đoạn sau; doanh nghiệp cần biết giá thành NTP vì có bán NTP ra ngoài, nhập kho NTP, hoặc hạch toán nội bộ giữa các phân xưởng. Đối tượng tập hợp chi phí là từng giai đoạn; đối tượng tính giá thành là NTP từng giai đoạn và thành phẩm cuối.

Trình tự: tính Z NTP giai đoạn 1 → chuyển sang giai đoạn 2 như một khoản mục đầu vào → cộng chi phí giai đoạn 2, trừ dở dang giai đoạn 2 → Z NTP giai đoạn 2 → … → Z thành phẩm.

5.6Phương pháp phân bước không tính giá thành nửa thành phẩm (kết chuyển song song)

Áp dụng khi: cũng là quy trình nhiều giai đoạn, nhưng doanh nghiệp không cần giá thành NTP (không bán, không nhập kho NTP). Chỉ tính phần chi phí của từng giai đoạn nằm trong thành phẩm, rồi cộng song song tất cả các giai đoạn.

5.7Phương pháp định mức

Áp dụng khi: quy trình ổn định, đã có hệ thống định mức kinh tế kỹ thuật và dự toán chi phí tiên tiến, chế độ ghi chép ban đầu tốt. Mục đích không chỉ là tính Z mà là kiểm soát: biết ngay kỳ này tiết kiệm hay vượt chi ở khoản mục nào, bộ phận nào.

Bốn bước:

1. Tính giá thành định mức của sản phẩm từ định mức hiện hành (nếu sản phẩm gồm nhiều chi tiết hoặc nhiều giai đoạn, tính định mức từng chi tiết, từng giai đoạn rồi cộng).
2. Tính chênh lệch do thay đổi định mức khi định mức được cập nhật (thường đầu tháng): định mức mới − định mức cũ, áp cho sản phẩm dở dang đầu kỳ.
3. Tính chênh lệch do thoát ly định mức: chi phí thực tế − chi phí định mức theo từng khoản mục, có phân tích nguyên nhân (giá, lượng, năng suất).
4. Giá thành thực tế = giá thành định mức ± chênh lệch thay đổi định mức ± chênh lệch thoát ly định mức.

5.8Phương pháp loại trừ giá trị sản phẩm phụ

Áp dụng khi: cùng quy trình, ngoài sản phẩm chính còn thu được sản phẩm phụ có giá trị nhỏ (cám, trấu trong xay xát; mật rỉ trong đường; phoi, xỉ trong cơ khí, luyện kim). Để tính Z sản phẩm chính, loại trừ giá trị sản phẩm phụ khỏi tổng chi phí của quy trình.

Giá trị sản phẩm phụ thường xác định theo giá bán ước tính trừ chi phí tiêu thụ ước tính (giá trị thuần có thể thực hiện được), hoặc theo giá kế hoạch, giá nguyên liệu có thể tận dụng. Nếu cần chi tiết theo khoản mục, trừ theo tỷ trọng của sản phẩm phụ trên tổng chi phí.

5.9Giá thành sản xuất phụ và cung cấp lẫn nhau

Phân xưởng phụ (điện, nước, hơi, khí nén, sửa chữa, vận tải nội bộ) phục vụ sản xuất chính và thường phục vụ lẫn nhau: phân xưởng điện cấp điện cho xưởng sửa chữa, xưởng sửa chữa sửa máy cho xưởng điện. Phải tính giá thành của từng phân xưởng phụ rồi phân bổ cho các đối tượng sử dụng (627 của phân xưởng chính, 641, 642, 241…). Ba cách xử lý phần cung cấp lẫn nhau:

• Giá kế hoạch (đơn giản, phổ biến): giá trị cung cấp lẫn nhau tính theo giá kế hoạch; phần cấp ra ngoài tính theo giá thực tế.
• Chi phí ban đầu: giá trị cung cấp lẫn nhau tính theo đơn giá chi phí ban đầu (chưa gồm phần nhận của nhau).
• Đại số (chính xác nhất): lập hệ phương trình, mỗi ẩn là giá thành đơn vị thực tế của một phân xưởng phụ.

5.10Chọn và kết hợp phương pháp

Thực tế hiếm doanh nghiệp dùng một phương pháp thuần túy. Một công ty cơ khí có thể: phân bước giữa xưởng đúc và xưởng gia công; trong xưởng đúc dùng hệ số cho các cỡ phôi và loại trừ xỉ; trong xưởng gia công dùng đơn đặt hàng với NVL đích danh và CPSXC phân bổ theo giờ máy; điện và sửa chữa là sản xuất phụ. Bảng dưới đây giúp bạn quyết định từng lớp.

Dù phương pháp nào, bốn chốt kiểm tra không đổi: (1) tổng Z của các đối tượng = tổng D_đk + C − D_ck của quy trình; (2) số dư 154 chi tiết = bảng tính dở dang = biên bản kiểm kê; (3) thẻ tính giá thành theo khoản mục cộng dọc, cộng ngang khớp; (4) giá thành đơn vị kỳ này so với kỳ trước và so với định mức giải thích được bằng nguyên nhân cụ thể.

5.11Sai lầm thường gặp · Điều cần nhớ · Căn cứ

6.1Sản phẩm hỏng

Phân loại: theo kỹ thuật có hỏng sửa chữa được (chi phí sửa thấp hơn giá trị thu hồi) và không sửa chữa được; theo quản lý có hỏng trong định mức (tỷ lệ hỏng tất yếu của công nghệ, được kỹ thuật xác định) và ngoài định mức (do nguyên nhân bất thường: máy hỏng, mất điện, sai thao tác, vật tư kém).

6.2Thiệt hại ngừng sản xuất

6.3Thuê ngoài gia công và nhận gia công

Thuê ngoài gia công (vật tư của mình, người khác làm)

Vật tư gửi đi vẫn là tài sản của doanh nghiệp, theo dõi trên 154 chi tiết theo nhà gia công. Bên Nợ 154 ghi: trị giá NVL xuất thuê gia công, chi phí vận chuyển đến nơi gia công, tiền thuê gia công (TT 99, TK 154 mục 5). Khi nhận về: Nợ 152 (bán thành phẩm) hoặc 155 / Có 154; sản phẩm thuê gia công đánh giá theo giá thành thực tế gia công (TK 155 mục 1đ). Vật tư thừa trả lại: Nợ 152 / Có 154 (mục 6e).

Nhận gia công (vật tư của khách, mình làm)

• Vật tư của khách không phải hàng tồn kho của mình: không ghi 152, chỉ theo dõi số lượng trên sổ chi tiết, biên bản giao nhận (TT 99 không còn tài khoản ngoài bảng; tài liệu tập huấn slide 93 nhắc rõ hàng nhận gia công không phản ánh là hàng tồn kho).
• Chi phí gia công của mình (vật liệu phụ, nhân công, chi phí chung) tập hợp trên 621, 622, 627 → 154 chi tiết theo đơn gia công; khi bàn giao: Nợ 632 / Có 154; doanh thu gia công Có 511.
• Nếu vừa tự sản xuất vừa nhận gia công trong cùng phân xưởng: CPSXC phải phân bổ cho hai lĩnh vực trước (theo giờ máy, giờ công), rồi mới phân bổ cho từng sản phẩm, từng đơn.

6.4Chạy thử tài sản cố định và sản xuất thử sản phẩm

6.5Phế liệu, sản phẩm tái chế, sản phẩm song song

• Phế liệu thu hồi từ sản xuất ghi giảm chi phí sản xuất: nhập kho Nợ 152 / Có 154 theo giá có thể thu hồi; bán ngay không qua kho Nợ 111, 131 / Có 154, Có 3331 (TT 99, TK 154 mục 5 và 8.2b). Phế liệu từ vật tư chưa đưa vào sản xuất thì ghi giảm 152 hoặc 621 tùy nguồn.
• Sản phẩm tái chế (thành phẩm vón cục xuất ra nghiền và đóng bao lại; phế phẩm đưa lại lò nấu): xuất kho thành phẩm vào sản xuất ghi Nợ 621 / Có 155 theo giá thành đã nhập kho; coi như NVL của quy trình tái chế.
• Sản phẩm song song có giá trị tương đương nhau sinh ra từ một quy trình (xăng, dầu từ lọc dầu; thịt và da): dùng hệ số (mục 5.2); sản phẩm giá trị nhỏ dùng loại trừ sản phẩm phụ (mục 5.8).

6.6BOM, tỷ lệ hao hụt và đối chiếu định mức với thực tế

BOM (bill of materials, định mức nguyên vật liệu) liệt kê vật tư và lượng tiêu chuẩn để làm ra một đơn vị sản phẩm, có thể nhiều cấp (bộ bàn ghế → bàn, ghế → chân, mặt → gỗ, sơn). Tỷ lệ hao hụt là phần tiêu hao tất yếu của công nghệ (mùn cưa, ba via, bay hơi sơn), được đưa vào định mức gộp. BOM do kỹ thuật lập từ sản xuất thử và cập nhật khi đổi công nghệ, vật liệu.

Kế toán dùng BOM cho ba việc: phân bổ NVL (mục 3.2), đánh giá dở dang theo định mức (mục 4.5) và đối chiếu tiêu hao thực tế hằng kỳ. Chênh lệch giữa lượng xuất kho thực tế và lượng theo định mức × sản lượng phải được giải thích: tăng tất yếu (nguyên liệu kém, thay đổi quy cách) hay bất thường (sự cố, mất mát).

6.7Dở dang dài hạn và dự phòng giảm giá hàng tồn kho

Dở dang dài hạn: sản phẩm dở dang có thời gian sản xuất, luân chuyển vượt quá một chu kỳ kinh doanh thông thường (đóng tàu, dự án bất động sản, rượu ủ nhiều năm) không trình bày là hàng tồn kho ngắn hạn mà là tài sản dài hạn, chỉ tiêu "Chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang dài hạn". Vẫn theo dõi trên 154 chi tiết; tách khi lập báo cáo.

Dự phòng giảm giá hàng tồn kho áp dụng cho cả thành phẩm và sản phẩm dở dang khi giá trị thuần có thể thực hiện được thấp hơn giá gốc. Trích lập Nợ 632 / Có 2294; hoàn nhập ngược lại. Phải loại trừ số lượng đã có hợp đồng tiêu thụ chắc chắn với giá cao hơn (TT 99, TK 632 mục 1b, 3c). NVL dùng cho sản xuất không lập dự phòng nếu thành phẩm làm từ NVL đó vẫn bán được bằng hoặc cao hơn giá gốc (VAS 02 đoạn 20).

7.1Chi phí sản xuất được trừ theo khung mới

Điều kiện chung (Luật 67/2025 Điều 9 khoản 1; NĐ 320/2025 Điều 9 khoản 1): khoản chi thực tế phát sinh liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh; có đủ hóa đơn, chứng từ theo quy định; khoản chi từ 5 triệu đồng trở lên có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt (trừ trường hợp đặc thù Chính phủ quy định). NVL, nhân công, khấu hao, điện, công cụ của phân xưởng đều được trừ theo điều kiện này.

Điều đã thay đổi về định mức tiêu hao. TT 96/2015 (hết hiệu lực 12/3/2026) chỉ loại phần chi vượt định mức đối với một số NVL mà Nhà nước đã ban hành định mức. Khi đối chiếu toàn văn Luật 67/2025 Điều 9 khoản 2 (16 điểm a–q) và NĐ 320/2025 Điều 10 (23 khoản), không còn điểm nào nêu riêng "phần chi vượt định mức tiêu hao nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu, năng lượng, hàng hóa". TT 20/2026 (10 điều) cũng không có quy định về định mức. Như vậy chi phí vật tư được xem xét theo điều kiện chung: thực tế phát sinh, liên quan sản xuất kinh doanh, đủ hóa đơn chứng từ.

7.2Bộ hồ sơ giá thành cần lưu

7.3Dấu hiệu rủi ro cơ quan thuế và kiểm toán thường soi

7.4Chênh lệch kế toán – thuế liên quan giá thành

Nguyên tắc TT 99 (TK 632 mục 1g): khoản chi không được trừ khi tính thuế nhưng có đủ hóa đơn chứng từ và hạch toán đúng chế độ thì không ghi giảm chi phí kế toán, chỉ điều chỉnh tăng thu nhập chịu thuế trên tờ khai quyết toán. Giá thành kế toán vì thế vẫn có thể chứa khoản chi phí thuế không chấp nhận (ví dụ khấu hao vượt khung, phúc lợi vượt một tháng lương bình quân). Khi sản phẩm được bán, giá vốn kế toán gồm cả khoản đó; phần không được trừ điều chỉnh ở chỉ tiêu "các khoản điều chỉnh tăng thu nhập chịu thuế".

8.1Checklist quy trình tính giá thành của một doanh nghiệp

Dùng checklist này để viết quy trình nội bộ, để rà soát khi tiếp nhận công việc, hoặc làm tài liệu yêu cầu khi triển khai phần mềm. Mỗi dòng trả lời "có / chưa", ghi người chịu trách nhiệm và tài liệu chứng minh.

8.2Mẫu biểu

Mẫu 1 – Thẻ tính giá thành sản phẩm

Đầu thẻ ghi: tên sản phẩm, phân xưởng, kỳ, sản lượng hoàn thành, phương pháp đánh giá dở dang. Cuối thẻ: người lập, kế toán trưởng.

Mẫu 2 – Biên bản kiểm kê sản phẩm dở dang

Chữ ký: thống kê phân xưởng, cán bộ kỹ thuật (xác nhận mức độ hoàn thành), kế toán giá thành, quản đốc. Lập đúng thời điểm khóa sổ.

8.350 câu trắc nghiệm có đáp án và giải thích

Chọn một phương án đúng nhất. Đáp án và giải thích ở cuối mỗi câu, bấm để mở.

8.410 bài tập tổng hợp có lời giải

Số liệu giả định, đơn vị đồng. Doanh nghiệp áp dụng TT 99, kê khai thường xuyên, khấu trừ thuế GTGT.

ABảng tra nhanh định khoản giá thành theo TT 99 và TT 133

TT 133: 154 được mở chi tiết theo khoản mục (NVL trực tiếp, nhân công trực tiếp, sản xuất chung) và theo đối tượng để lập thẻ tính giá thành.

BĐối chiếu tài khoản TT 200 → TT 99 liên quan giá thành

CThuật ngữ

DDanh mục căn cứ và tình trạng hiệu lực (22/10/2026)

Các dẫn chiếu TT 99, Luật 67/2025, NĐ 320/2025, TT 20/2026 trong ebook được đối chiếu với bản đăng Công báo và Cổng thông tin điện tử Chính phủ; "TK 154 mục 6g" là điểm g khoản 6 phần hướng dẫn Tài khoản 154 tại Phụ lục II TT 99. Cấu trúc câu hỏi 5W1H ở Chương 1 tham khảo loạt bài của tác giả Bạch Ngọc Dương (DTECH), nội dung viết lại hoàn toàn. Số liệu là giả định phục vụ giảng dạy; khi áp dụng, đối chiếu văn bản còn hiệu lực và quy chế hạch toán của đơn vị.

Góp ý nội dung: Zalo 0936 709 396 · taichinhketoanedu.com · © Mr Wick Kiểm toán.